{"id":173666,"date":"2023-03-18T13:22:14","date_gmt":"2023-03-18T12:22:14","guid":{"rendered":"http:\/\/www.o-nauce.pl\/?p=173666"},"modified":"2023-10-28T15:11:34","modified_gmt":"2023-10-28T14:11:34","slug":"polska-kokarda-narodowa-copy-copy-copy-2-copy-copy-2-copy-copy-copy-copy-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.o-nauce.pl\/?p=173666","title":{"rendered":"R\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 genetyczna jako podstawa bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci"},"content":{"rendered":"\n[et_pb_section fb_built=”1″ prev_background_color=”#ffffff” _builder_version=”4.16″ background_color=”#efefef” background_image=”https:\/\/www.o-nauce.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/dna1_-.jpg” background_position=”top_left” top_divider_style=”slant2″ top_divider_height=”57px” top_divider_flip=”horizontal” z_index_tablet=”500″ box_shadow_horizontal_tablet=”0px” box_shadow_vertical_tablet=”0px” box_shadow_blur_tablet=”40px” box_shadow_spread_tablet=”0px” global_colors_info=”{}”][et_pb_row _builder_version=”4.16″ background_size=”initial” background_position=”top_left” background_repeat=”repeat” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.16″ custom_padding=”|||” global_colors_info=”{}” custom_padding__hover=”|||”][et_pb_post_title author=”off” date=”off” comments=”off” featured_image=”off” text_color=”light” _builder_version=”4.16″ title_font=”|||on|||||” title_font_size=”32px” text_orientation=”center” animation_style=”zoom” title_font_size_tablet=”26px” title_font_size_phone=”” title_font_size_last_edited=”on|desktop” text_shadow_style=”preset3″ text_shadow_horizontal_length=”0.08em” text_shadow_vertical_length=”0.08em” global_colors_info=”{}”]\r[\/et_pb_post_title][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section][et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.16″ global_colors_info=”{}”][et_pb_row _builder_version=”4.16″ background_size=”initial” background_position=”top_left” background_repeat=”repeat” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.16″ custom_padding=”|||” global_colors_info=”{}” custom_padding__hover=”|||”][et_pb_text admin_label=”Nag\u0142\u00f3wek” _builder_version=”4.16″ z_index_tablet=”500″ text_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” text_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” text_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” link_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” link_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” link_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” ul_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” ul_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” ul_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” ol_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” ol_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” ol_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” quote_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” quote_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” quote_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” header_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” header_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” header_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” header_2_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” header_2_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” header_2_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” header_3_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” header_3_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” header_3_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” header_4_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” header_4_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” header_4_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” header_5_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” header_5_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” header_5_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” header_6_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” header_6_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” header_6_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” box_shadow_horizontal_tablet=”0px” box_shadow_vertical_tablet=”0px” box_shadow_blur_tablet=”40px” box_shadow_spread_tablet=”0px” global_colors_info=”{}”]

R\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 genetyczna jako podstawa bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci<\/h1>\n

Weronika B. \u017bukowska, Emilia Pers-Kamczyc<\/h4>[\/et_pb_text][et_pb_testimonial portrait_url=”https:\/\/www.o-nauce.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/logo-InstytutDendrologii.jpg” quote_icon=”off” quote_icon_color=”#2a5a53″ portrait_width=”200px” portrait_height=”200″ admin_label=”Sylwetka” _builder_version=”4.16″ body_font=”||on||||||” body_text_color=”#2a5a53″ body_font_size=”18px” use_background_color=”off” max_width=”47%” max_width_tablet=”100%” max_width_phone=”” max_width_last_edited=”on|phone” module_alignment=”left” custom_padding=”|0px||||” animation_style=”fade” z_index_tablet=”500″ author_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” author_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” author_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” position_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” position_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” position_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” company_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” company_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” company_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” body_link_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” body_link_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” body_link_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” body_ul_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” body_ul_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” body_ul_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” body_ol_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” body_ol_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” body_ol_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” body_quote_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” body_quote_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” body_quote_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” border_color_all=”#cecece” border_radii_portrait=”on|200px|200px|200px|200px” border_width_all_portrait=”5px” border_color_all_portrait=”#f0f2f3″ box_shadow_horizontal_tablet=”0px” box_shadow_vertical_tablet=”0px” box_shadow_blur_tablet=”40px” box_shadow_spread_tablet=”0px” box_shadow_style_image=”preset1″ text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” saved_tabs=”all” global_colors_info=”{}”]

Instytut Dendrologii PAN w K\u00f3rniku\u00a0jest plac\u00f3wk\u0105 naukow\u0105 prowadz\u0105c\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 w zakresie nauk biologicznych i nauk le\u015bnych. Pracownicy Instytutu prowadz\u0105 prace naukowe, badawcze, edukacyjne i popularnonaukowe.<\/span><\/p>[\/et_pb_testimonial][et_pb_text admin_label=”Zawarto\u015b\u0107 tekstowa artyku\u0142u” _builder_version=”4.22.1″ z_index_tablet=”500″ text_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” text_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” text_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” link_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” link_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” link_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” ul_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” ul_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” ul_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” ol_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” ol_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” ol_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” quote_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” quote_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” quote_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” header_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” header_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” header_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” header_2_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” header_2_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” header_2_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” header_3_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” header_3_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” header_3_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” header_4_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” header_4_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” header_4_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” header_5_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” header_5_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” header_5_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” header_6_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” header_6_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” header_6_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” box_shadow_horizontal_tablet=”0px” box_shadow_vertical_tablet=”0px” box_shadow_blur_tablet=”40px” box_shadow_spread_tablet=”0px” global_colors_info=”{}”]

\n
\n
\n
<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n
\n
\n
\n

Rdz 30:39 \u201eI tak parzy\u0142y si\u0119 zwierz\u0119ta z trz\u00f3d przed tymi patykami, i wskutek tego dawa\u0142y przych\u00f3wek o sier\u015bci pr\u0105\u017ckowanej, pstrej i c\u0119tkowanej.\u201d (BT99)<\/strong><\/h4>\n<\/div>\n<\/blockquote>\n
\n
\n

Cz\u0142owiek od niepami\u0119tnych czas\u00f3w, cho\u0107 pocz\u0105tkowo nie\u015bwiadomie, wykorzystywa\u0142 genetyk\u0119 do w\u0142asnych cel\u00f3w. Hodowa\u0142 byd\u0142o i uprawia\u0142 ro\u015bliny o okre\u015blonych cechach po to, aby otrzyma\u0107 zwierz\u0119ta silniejsze, daj\u0105ce wi\u0119cej mi\u0119sa, mleka czy we\u0142ny oraz ro\u015bliny odporne na choroby i o wy\u017cszym urodzaju. Dob\u00f3r odpowiednich odmian do krzy\u017cowa\u0144, czyli selekcja, kt\u00f3ra trwa\u0142a tysi\u0105ce lat, doprowadzi\u0142a do tego, \u017ce dzi\u015b mo\u017cemy cieszy\u0107 si\u0119 bogatym wachlarzem kolor\u00f3w, zapach\u00f3w i smak\u00f3w produkt\u00f3w zar\u00f3wno ro\u015blinnych, jak i pochodzenia zwierz\u0119cego. Jednocze\u015bnie praktyki te spowodowa\u0142y spadek r\u00f3\u017cnorodno\u015bci genetycznej wielu gatunk\u00f3w. Ochrona r\u00f3\u017cnorodno\u015bci genetycznej jest szczeg\u00f3lnie wa\u017cna w obliczu prognozowanych zmian klimatycznych.<\/p>\n

Czym jest r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 genetyczna?<\/strong><\/h5>\n
\"Ryc.

Ryc. 1. Trzy poziomy r\u00f3\u017cnorodno\u015bci biologicznej.<\/p><\/div>\n

R\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 genetyczna stanowi podstawowy poziom bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci, kt\u00f3ra obejmuje tak\u017ce kolejne dwa poziomy: r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 gatunkow\u0105 i ekosystemow\u0105 (Ryc. 1). Poj\u0119cie bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci mo\u017cna zdefiniowa\u0107 jako zr\u00f3\u017cnicowanie form \u017cycia na wszystkich poziomach jego organizacji. Rozumiemy j\u0105 jednak intuicyjnie jako \u201ebogactwo \u017cycia\u201d. R\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 genetyczna oznacza wyst\u0119powanie r\u00f3\u017cnic w materiale genetycznym osobnik\u00f3w nale\u017c\u0105cych do jednej populacji[1]<\/a>. Drugi poziom bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci to r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 gatunkowa, czyli wsp\u00f3\u0142wyst\u0119powanie r\u00f3\u017cnych gatunk\u00f3w zajmuj\u0105cych okre\u015blony obszar. Trzeci i najwy\u017cszy poziom to r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 ekosystemowa, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cemy opisa\u0107 jako zr\u00f3\u017cnicowanie \u015brodowiska i wszystkich wyst\u0119puj\u0105cych w nim organizm\u00f3w, kt\u00f3re wzajemnie na siebie oddzia\u0142uj\u0105. Nie spos\u00f3b przeceni\u0107 znaczenia bior\u00f3\u017cnorodno\u015bci, kt\u00f3ra wp\u0142ywa na jako\u015b\u0107 naszego \u017cycia codziennego i od kt\u00f3rej zale\u017cy los przysz\u0142ych pokole\u0144.<\/p>\n

<\/strong><\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142a zmienno\u015bci genetycznej<\/strong><\/p>\n<\/div>\n

\n

Informacja genetyczna zapisana jest w cz\u0105steczce o tajemniczej nazwie kwas deoksyrybonukleinowy, w skr\u00f3cie DNA (ang. deoxyribonucleic acid). DNA jest wielkocz\u0105steczkowym zwi\u0105zkiem chemicznym, kt\u00f3ry wyst\u0119puje w niemal wszystkich kom\u00f3rkach naszego organizmu. Pod wzgl\u0119dem chemicznym DNA zbudowany jest z powtarzaj\u0105cych si\u0119 element\u00f3w \u2013 nukleotyd\u00f3w, kt\u00f3re niczym cegie\u0142ki tworz\u0105 bardzo d\u0142ugie sekwencje. Ka\u017cdy nukleotyd zawiera jedn\u0105 z czterech zasad azotowych (adenin\u0119, tymin\u0119, cytozyn\u0119 lub guanin\u0119), kt\u00f3re oznaczamy literami (odpowiednio A, T, C lub G). Nukleotydy mo\u017cemy por\u00f3wna\u0107 do liter w alfabecie, kt\u00f3re w zale\u017cno\u015bci od u\u0142o\u017cenia tworz\u0105 r\u00f3\u017cne s\u0142owa. Opr\u00f3cz zasady azotowej w sk\u0142ad pojedynczego nukleotydu wchodzi tak\u017ce cukier deoksyryboza i reszta kwasu fosforowego. Dwa d\u0142ugie sznury nukleotyd\u00f3w u\u0142o\u017cone s\u0105 w przeciwnym kierunku, tworz\u0105c tr\u00f3jwymiarow\u0105 skr\u0119con\u0105 struktur\u0119 podw\u00f3jnej helisy DNA (Ryc. 2).<\/p>\n

\"\"

Ryc. 2. Schematyczna reprezentacja podw\u00f3jnej helisy DNA.<\/p><\/div>\n

DNA zawiera informacje potrzebne do powstania bia\u0142ek b\u0119d\u0105cych \u201ecz\u0105steczkami \u017cycia\u201d. Bia\u0142ka pe\u0142ni\u0105 bowiem tak r\u00f3\u017cnorakie funkcje, \u017ce umo\u017cliwiaj\u0105 rozw\u00f3j i funkcjonowanie \u017cywego organizmu. Fragment DNA, kt\u00f3ry koduje pojedyncze bia\u0142ko, nazywany jest genem. Ten sam gen mo\u017ce mie\u0107 r\u00f3\u017cne wersje, kt\u00f3re nazywane s\u0105 allelami. Kolejno\u015b\u0107, czyli sekwencja nukleotyd\u00f3w, decyduje o tym, jakie bia\u0142ka zapisane s\u0105 w danym odcinku DNA. Cho\u0107 DNA przedstawicieli tego samego gatunku jest bardziej podobne ni\u017c DNA przedstawicieli r\u00f3\u017cnych gatunk\u00f3w, wszystkie osobniki w pewnym stopniu r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 pod wzgl\u0119dem genetycznym. Sk\u0105d jednak bior\u0105 si\u0119 te r\u00f3\u017cnice? Podstawowym \u017ar\u00f3d\u0142em tej zmienno\u015bci s\u0105 zjawiska mutacji i rekombinacji.Mutacje to zmiany w sekwencji DNA obejmuj\u0105ce zmiany jako\u015bciowe (zmiana jednego nukleotydu na inny) i liczbowe (utrata\/dodanie jednej lub kilku par nukleotyd\u00f3w). Mog\u0105 dotyczy\u0107 pojedynczych gen\u00f3w, ale tak\u017ce wi\u0119kszych fragment\u00f3w DNA, a nawet ca\u0142ych chromosom\u00f3w. Mutacje zwykle zachodz\u0105 spontanicznie w wyniku b\u0142\u0119d\u00f3w podczas powielania DNA. Istnieje jednak szereg czynnik\u00f3w \u015brodowiskowych, kt\u00f3re maj\u0105 dzia\u0142anie mutagenne, np. promieniowanie jonizuj\u0105ce i ultrafioletowe lub niekt\u00f3re odczynniki chemiczne. Mutacje mog\u0105 powodowa\u0107 zmian\u0119 kodowanej informacji, a w konsekwencji zmian\u0119 w strukturze powstaj\u0105cych bia\u0142ek. Finalnie prowadz\u0105 wi\u0119c do zmian w fenotypie[2]<\/a>. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce dana cecha zwykle jest zale\u017cna od wielu gen\u00f3w, a mutacje maj\u0105 r\u00f3\u017cne konsekwencje dla zdolno\u015bci adaptacyjnych danego osobnika. Mog\u0105 by\u0107 korzystne, neutralne lub niekorzystne. Mutacje korzystne s\u0105 faworyzowane przez selekcj\u0119 naturaln\u0105[3]<\/a>. Mutacje neutralne utrzymuj\u0105 si\u0119 w populacji, poniewa\u017c zazwyczaj dotycz\u0105 tych cz\u0119\u015bci DNA, kt\u00f3re nie koduj\u0105 bia\u0142ek. Mutacje niekorzystne powoduj\u0105 obni\u017cenie zdolno\u015bci dostosowania do warunk\u00f3w \u015brodowiska, dlatego s\u0105 stopniowo eliminowane. Mog\u0105 skutkowa\u0107 chorobami lub obni\u017ceniem rozrodczo\u015bci. W skrajnych przypadkach mutacje niekorzystne prowadz\u0105 do \u015bmierci organizmu. Nazywamy je w\u00f3wczas letalnymi.<\/p>\n

 <\/p>\n<\/div>\n

\n

Zmienno\u015b\u0107 rekombinacyjna jest wynikiem trzech zjawisk:<\/p>\n

1) niezale\u017cnej segregacji chromosom\u00f3w[4]<\/span><\/a>;<\/p>\n

2) wymiany odcink\u00f3w chromosom\u00f3w podczas podzia\u0142u mejotycznego kom\u00f3rki (tzw. zjawiska crossing-over) oraz<\/p>\n

3) losowego \u0142\u0105czenia si\u0119 gamet (u cz\u0142owieka: kom\u00f3rki jajowej i plemnika) podczas zap\u0142odnienia. Brzmi skomplikowanie, ale najpro\u015bciej m\u00f3wi\u0105c, w efekcie rekombinacji zestaw gen\u00f3w dziedziczonych od rodzic\u00f3w ulega \u201eprzetasowaniu\u201d niczym karty w grze, gdzie ka\u017cdy osobnik potomny otrzymuje inny zestaw alleli, tak samo jak ka\u017cdy gracz otrzymuje inny zestaw kart. Tempo mutacji u cz\u0142owieka i wielu innych organizm\u00f3w \u017cywych jest niskie, dlatego zmienno\u015b\u0107 rekombinacyjna jest podstawowym \u017ar\u00f3d\u0142em zmienno\u015bci genetycznej \u2013 dzieci tych samych rodzic\u00f3w (o ile nie s\u0105 bli\u017ani\u0119tami jednojajowymi) zdecydowanie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 nie tylko wygl\u0105dem, ale tak\u017ce charakterem czy predyspozycjami. Po\u0142\u0105czenie unikalnych zestaw\u00f3w gen\u00f3w zawartych w \u017ce\u0144skiej i m\u0119skiej kom\u00f3rce rozrodczej daje jedyn\u0105 i niepowtarzaln\u0105 kombinacj\u0119 gen\u00f3w u osobnika potomnego.<\/p>\n

<\/strong><\/p>\n

Populacje i ich ewolucja<\/strong><\/h5>\n

R\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 genetyczna rozpatrywana jest nie na poziomie pojedynczych osobnik\u00f3w, ale populacji. W genetyce cz\u0119sto m\u00f3wi si\u0119 o modelowej populacji, w kt\u00f3rej osobniki krzy\u017cuj\u0105 si\u0119 swobodnie i losowo, daj\u0105c p\u0142odne potomstwo, a pokolenia nie zachodz\u0105 na siebie. Liczebno\u015b\u0107 takiej populacji jest niesko\u0144czenie wielka, osobniki nie migruj\u0105 i nie zachodz\u0105 mutacje. Za\u0142o\u017cenia te stanowi\u0105 fundament w genetyce populacyjnej i je\u015bli s\u0105 spe\u0142nione, m\u00f3wimy, \u017ce dana populacja pozostaje w r\u00f3wnowadze genetycznej[5]<\/span><\/a>. W rzeczywisto\u015bci jednak taka idealna populacja nie istnieje. Powoduje to, \u017ce zestaw wszystkich gen\u00f3w (= pula genowa), kt\u00f3ry maj\u0105 kolejne pokolenia, zmienia si\u0119. Dzi\u0119ki temu populacja mo\u017ce ewoluowa\u0107. Na pul\u0119 genow\u0105 wp\u0142ywaj\u0105 r\u00f3\u017cnorakie czynniki, dzia\u0142aj\u0105ce zar\u00f3wno w przesz\u0142o\u015bci, jak i obecnie. Zaliczamy do nich mutacje, migracje, preferencje rozrodcze i selekcj\u0119 naturaln\u0105. Znacz\u0105cy wp\u0142yw na kszta\u0142towanie puli genowej maj\u0105 tak\u017ce zmiany losowe, nie maj\u0105ce charakteru przystosowawczego, okre\u015blane mianem dryfu genetycznego. Nale\u017cy jednak zaznaczy\u0107, \u017ce ewolucja nie odbywa si\u0119 wed\u0142ug przewidywalnego planu i najprostsz\u0105 drog\u0105. Jednocze\u015bnie jest zjawiskiem, kt\u00f3rego nie unikniemy, bo przedmiotem jej zmian jest nasz materia\u0142 genetyczny. Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, wszyscy jeste\u015bmy \u201eskazani\u201d na ewolucj\u0119, cho\u0107 proces ten jest bardzo rozci\u0105gni\u0119ty w czasie. Z tego powodu nie mo\u017cemy zaobserwowa\u0107 jego dzia\u0142ania w trakcie naszego \u017cycia.<\/p>\n

Du\u017ce populacje maj\u0105 wi\u0119ksze szanse na przetrwanie i dostosowanie do zmian \u015brodowiska, poniewa\u017c ich pula genowa jest bogatsza i zawiera wiele alleli, kt\u00f3re nie s\u0105 niezb\u0119dne w danych warunkach. Mo\u017ce si\u0119 jednak okaza\u0107, \u017ce w wyniku zmian \u015brodowiska stan\u0105 si\u0119 one korzystne, umo\u017cliwiaj\u0105c w ten spos\u00f3b szybkie przystosowanie populacji do tych zmian. \u0141atwiej jest bowiem skorzysta\u0107 z gotowych alleli ni\u017c liczy\u0107 na pojawienie si\u0119 mutacji, kt\u00f3re doprowadz\u0105 do ich powstania. Wysoka r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 genetyczna jest zatem swego rodzaju polis\u0105 ubezpieczeniow\u0105 na przysz\u0142o\u015b\u0107, zapewniaj\u0105c ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 istnienia populacji i czyni\u0105c j\u0105 odporn\u0105 na zmiany \u015brodowiskowe.<\/p>\n

<\/strong><\/p>\n

Jak mo\u017cemy bada\u0107 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 genetyczn\u0105?<\/strong><\/h5>\n

W celu opisu r\u00f3\u017cnorodno\u015bci genetycznej na poziomie DNA wykorzystujemy markery genetyczne, czyli niewielkie fragmenty DNA, kt\u00f3re r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi osobnikami. Okre\u015blony zestaw marker\u00f3w genetycznych to profil genetyczny nazywany r\u00f3wnie\u017c \u201egenetycznym odciskiem palca\u201d, poniewa\u017c jest niepowtarzalny. Por\u00f3wnanie profili genetycznych pozwala na ustalenie pokrewie\u0144stwa, identyfikacj\u0119 ofiar i os\u00f3b zaginionych, a tak\u017ce sprawc\u00f3w przest\u0119pstw. Do badania wystarczy pr\u00f3bka materia\u0142u, z kt\u00f3rej mo\u017cna pozyska\u0107 DNA, np. krew, \u015blina, w\u0142osy b\u0105d\u017a od\u0142amki ko\u015bci. Fragmenty DNA zawieraj\u0105ce badane markery DNA s\u0105 nast\u0119pnie namna\u017cane, rozdzielane i analizowane poprzez por\u00f3wnanie ze wzorcem. Niezmiernie wa\u017cnym elementem analizy jest obliczenie ryzyka przypadkowej zgodno\u015bci dw\u00f3ch profili genetycznych. Identyczne profile genetyczne powinny mie\u0107 jedynie organizmy b\u0119d\u0105ce swoimi klonami, jak wspomniane bli\u017ani\u0119ta jednojajowe. Istnieje jednak znikome ryzyko, \u017ce taki sam profil genetyczny b\u0119d\u0105 mia\u0142y dwa niespokrewnione osobniki. W przypadku cz\u0142owieka obecnie stosowane zestawy marker\u00f3w pozwalaj\u0105 na uzyskanie dopasowania profili z wiarygodno\u015bci\u0105 rz\u0119du 99,99-100%. Najcz\u0119\u015bciej stosowanymi markerami DNA s\u0105 mikrosatelity i polimorfizmy pojedynczego nukleotydu (Ryc. 3).<\/p>\n

\"\"

Ryc. 3. Przyk\u0142ady marker\u00f3w DNA.<\/p><\/div>\n

Mikrosatelity\u00a0[6]<\/a> to kr\u00f3tkie odcinki DNA zawieraj\u0105ce powtarzaj\u0105ce si\u0119 sekwencje nukleotyd\u00f3w, np. TA. Poszczeg\u00f3lne osobniki r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 liczb\u0105 takich powt\u00f3rze\u0144. Markery te s\u0105 wysoce zmienne i szybko mutuj\u0105. Zestaw kilkunastu mikrosatelit wystarcza do identyfikacji konkretnego osobnika. Polimorfizmy pojedynczego nukleotydu (ang. SNPs \u2013 single nucleotide polymorphisms) s\u0105 najcz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105cym typem zmienno\u015bci w obr\u0119bie sekwencji DNA. Polimorfizm to inaczej wielopostaciowo\u015b\u0107. W przypadku marker\u00f3w typu SNP dany fragment sekwencji DNA u poszczeg\u00f3lnych osobnik\u00f3w r\u00f3\u017cni si\u0119 jednym nukleotydem, czyli innymi s\u0142owy ma wiele postaci. Markery typu SNP s\u0105 obecnie wykorzystywane np. w badaniach nad adaptacj\u0105 populacji do warunk\u00f3w \u015brodowiska czy te\u017c w praktyce hodowlanej.<\/p>\n

Markery genetyczne s\u0142u\u017c\u0105 nie tylko do identyfikacji, ale tak\u017ce do okre\u015blenia poziomu r\u00f3\u017cnorodno\u015bci genetycznej danej populacji b\u0105d\u017a ca\u0142ego gatunku. W tym celu oblicza si\u0119 okre\u015blone parametry. Mo\u017cemy je podzieli\u0107 na te, kt\u00f3re dotycz\u0105 liczby alleli w badanych markerach oraz poziomu heterozygotyczno\u015bci. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 organizm\u00f3w, w tym cz\u0142owiek, jest diploidalna, czyli posiada po dwa allele ka\u017cdego genu \u2013 jeden od matki, a drugi od ojca. O heterozygotyczno\u015bci m\u00f3wimy wtedy, kiedy jeden osobnik ma dwa r\u00f3\u017cne allele tego samego genu[7]<\/span><\/a>. Je\u015bli s\u0105 one takie same, mamy do czynienia z homozygot\u0105. Im wi\u0119ksza liczba alleli i im wy\u017csza heterozygotyczno\u015b\u0107 u osobnik\u00f3w tworz\u0105cych populacj\u0119, tym wy\u017csza jest jej r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 genetyczna. Z punktu widzenia identyfikacji i ochrony zagro\u017conych populacji wa\u017cna jest tak\u017ce efektywna wielko\u015b\u0107 populacji. Parametr ten informuje nas, ile osobnik\u00f3w ma rzeczywisty wp\u0142yw na kszta\u0142towanie poziomu r\u00f3\u017cnorodno\u015bci genetycznej danej populacji. Je\u015bli jest zbyt niski, populacja taka mo\u017ce nie by\u0107 w stanie przystosowa\u0107 si\u0119 do zmian \u015brodowiska, a nawet wygin\u0105\u0107.<\/p>\n

<\/strong><\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie gen\u00f3w i \u015brodowiska<\/strong><\/h5>\n

Cho\u0107 w DNA zapisana jest informacja na temat naszego fenotypu, to warunki \u015brodowiska maj\u0105 decyduj\u0105cy wp\u0142yw na to, czy i jak ujawni si\u0119 dana cecha. Dlatego te\u017c przywo\u0142ywane ju\u017c kilkakrotnie bli\u017ani\u0119ta jednojajowe, maj\u0105ce przecie\u017c dok\u0142adnie to samo DNA, z biegiem czasu wykszta\u0142caj\u0105 coraz wi\u0119cej r\u00f3\u017cnic, w zale\u017cno\u015bci od tego jak bardzo r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 warunki, w kt\u00f3rych si\u0119 wychowuj\u0105. Jednym z przyk\u0142ad\u00f3w ilustruj\u0105cych wp\u0142yw \u015brodowiska na powstanie okre\u015blonego fenotypu jest barwa jab\u0142ek. Barwa zasadnicza (zielona, zielono-\u017c\u00f3\u0142ta lub \u017c\u00f3\u0142ta) jest uwarunkowana genetycznie. Barwa drugorz\u0119dowa (tzw. rumieniec \u2013 czerwony) zale\u017cy od rodzaju i rozmieszczenia barwnik\u00f3w w sk\u00f3rce, kt\u00f3re warunkowane s\u0105 przez czynniki \u015brodowiska, np. ilo\u015b\u0107 \u015bwiat\u0142a i wahania temperatury. Cz\u0119\u015b\u0107 odmian ma tylko barw\u0119 zasadnicz\u0105. Jednocze\u015bnie dla wielu konsument\u00f3w to w\u0142a\u015bnie czerwone jab\u0142ka s\u0105 synonimem najlepszych owoc\u00f3w. Tymczasem nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce kolor jab\u0142ek nie jest bezpo\u015brednio powi\u0105zany z innymi cechami, takimi jak smak czy twardo\u015b\u0107, dlatego przy wyborze jab\u0142ek nie kierujmy si\u0119 jedynie kolorem ich sk\u00f3rki. Zmiany fenotypowe powodowane przez czynniki \u015brodowiska nie s\u0105 dziedziczne, dlatego odmiany jab\u0142ek z charakterystycznym rumie\u0144cem s\u0105 du\u017co trudniejsze w uprawie.<\/p>\n

Wp\u0142yw \u015brodowiska na kszta\u0142towanie fenotypu ma szczeg\u00f3lne znaczenie dla ro\u015blin, kt\u00f3re nie maj\u0105 zdolno\u015bci przemieszczania si\u0119, w zwi\u0105zku z tym trudniej jest im poradzi\u0107 sobie ze zmianami \u015brodowiska. Wiele gatunk\u00f3w ro\u015blin wykazuje plastyczno\u015b\u0107 fenotypow\u0105, dostosowuj\u0105c sw\u00f3j fenotyp do panuj\u0105cych warunk\u00f3w \u015brodowiska bez zmian na poziomie DNA. Obejmuje ona np. modyfikacje anatomiczne li\u015bci, korzeni lub nasion, ale tak\u017ce zmiany w fizjologii, kt\u00f3re prowadz\u0105 chocia\u017cby do ograniczenia utraty wody w warunkach jej niedostatecznej dost\u0119pno\u015bci. Plastyczno\u015b\u0107 fenotypow\u0105 obserwuje si\u0119 tak\u017ce w kr\u00f3lestwie zwierz\u0105t, cho\u0107 zdecydowanie rzadziej i zwykle u organizm\u00f3w bezkr\u0119gowych. Jednym ze spektakularnych przyk\u0142ad\u00f3w plastyczno\u015bci fenotypowej jest kolor futra kr\u00f3lik\u00f3w himalajskich. Kr\u00f3liki te s\u0105 bia\u0142e, co sprzyja lepszemu maskowaniu si\u0119 w terenie, na kt\u00f3rym wyst\u0119puj\u0105. Wyj\u0105tek stanowi\u0105 uszy, pysk, \u0142apy i ogon, kt\u00f3re s\u0105 ch\u0142odniejsze od reszty cia\u0142a, w zwi\u0105zku z czym pozostaj\u0105 czarne. Z genetycznego punktu widzenia za zjawisko to odpowiada gen, kt\u00f3ry pozostaje aktywny w temperaturach z zakresu 15-25\u00b0C. Ma to swoje znaczenie adaptacyjne, gdy\u017c ciemne futro nagrzewa si\u0119 zdecydowanie szybciej, chroni\u0105c organizm kr\u00f3lika przed nadmiernym wych\u0142odzeniem. Na dow\u00f3d plastyczno\u015bci fenotypowej kiedy ostrzy\u017cono fragment sk\u00f3ry kr\u00f3lika i przy\u0142o\u017cono do niej l\u00f3d, odrastaj\u0105ce futro by\u0142o koloru czarnego (Ryc. 4).<\/p>\n

\"\"

Ryc. 4. Przebieg eksperymentu potwierdzaj\u0105cego plastyczno\u015b\u0107 fenotypow\u0105 u kr\u00f3lik\u00f3w himalajskich, u kt\u00f3rych kolor futra zale\u017cy od temperatury.<\/p><\/div>\n

 <\/p>\n

Wp\u0142yw praktyk hodowlanych na r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 genetyczn\u0105<\/strong><\/h5>\n

Wielowiekowe praktyki hodowlane doprowadzi\u0142y do zmniejszenia r\u00f3\u017cnorodno\u015bci genetycznej wielu ro\u015blin i zwierz\u0105t g\u0142\u00f3wnie poprzez skupienie hodowli na odmianach o wysokiej jako\u015bci i wydajno\u015bci. Aby utrwali\u0107 wybran\u0105 cech\u0119, cz\u0119sto krzy\u017cuje si\u0119 osobniki blisko spokrewnione, co powoduje obni\u017cenie r\u00f3\u017cnorodno\u015bci genetycznej kolejnych pokole\u0144. Szacuje si\u0119 przyk\u0142adowo, \u017ce wygin\u0119\u0142o ok. 90% odmian pszenicy, kukurydzy i grochu. W latach 1845-1849 mieszka\u0144cy Irlandii zostali zdziesi\u0105tkowani przez g\u0142\u00f3d spowodowany przez zaraz\u0119 ziemniaczan\u0105. Jej bezpo\u015bredni\u0105 przyczyn\u0105 by\u0142a utrata genu odporno\u015bci na t\u0119 chorob\u0119 w wyniku wyparcia starych odmian ziemniaka przez nowe. W przypadku zwierz\u0105t hodowlanych tylko ostatnie stulecie doprowadzi\u0142o do wygini\u0119cia oko\u0142o 50% ras, a wiele z nich jest obecnie rzadkich lub zanikaj\u0105cych. Taka utrata r\u00f3\u017cnorodno\u015bci genetycznej i ograniczenie puli genowej populacji nazywana jest erozj\u0105 genetyczn\u0105. Proces ten zachodzi naturalnie, ale w przypadku niekt\u00f3rych gatunk\u00f3w zosta\u0142 znacznie przyspieszony przez cz\u0142owieka. W wyniku erozji genetycznej spada zdolno\u015b\u0107 przystosowania do zmian \u015brodowiska i wzrasta podatno\u015b\u0107 populacji na choroby i skutki zdarze\u0144 losowych takich jak katastrofy naturalne. Jednocze\u015bnie zmniejszeniu ulega zmienno\u015b\u0107 fenotypowa \u2013 zanikaj\u0105 odmiany i rasy. W niewielkich populacjach erozja genetyczna mo\u017ce prowadzi\u0107 nawet do ich wymarcia. Nale\u017cy jednak podkre\u015bli\u0107, \u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 cz\u0142owieka mo\u017ce tak\u017ce prowadzi\u0107 do zwi\u0119kszenia r\u00f3\u017cnorodno\u015bci genetycznej. Dotyczy to odmian ro\u015blin ozdobnych, np. r\u00f3\u017c, a tak\u017ce ras zwierz\u0105t domowych.<\/p>\n

<\/strong><\/p>\n

Jak mo\u017cemy chroni\u0107 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 genetyczn\u0105?<\/strong><\/h5>\n

R\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 genetyczn\u0105 mo\u017cemy chroni\u0107 in situ<\/em>, czyli w miejscu naturalnego wyst\u0119powania okre\u015blonej populacji b\u0105d\u017a gatunku, oraz ex situ<\/em>, czyli poza obszarami naturalnego wyst\u0119powania. Ochrona in situ<\/em> realizowana jest przede wszystkim w spos\u00f3b bierny poprzez wyznaczanie obszar\u00f3w chronionych takich jak parki narodowe i rezerwaty przyrody. Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 pe\u0142ni\u0105 miejscowi hodowcy, kt\u00f3rzy w swoich gospodarstwach zachowuj\u0105 lokalne odmiany ro\u015blin i rasy zwierz\u0105t. Czynn\u0105 form\u0105 ochrony in situ<\/em> s\u0105 restytucje, czyli wszelkie dzia\u0142ania maj\u0105ce na celu zachowanie populacji i obszar\u00f3w przez nie zajmowanych. Ochrona ex situ<\/em> jest konieczna, je\u015bli populacje maj\u0105 ma\u0142\u0105 liczebno\u015b\u0107 i nisk\u0105 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 genetyczn\u0105 oraz s\u0105 izolowane od innych populacji, co uniemo\u017cliwia wymian\u0119 gen\u00f3w. Do form ochrony ex situ<\/em> zaliczamy banki gen\u00f3w, archiwa klon\u00f3w, a tak\u017ce ogrody botaniczne i zoologiczne.<\/p>\n

\"\"

Fot. Zbiorniki do d\u0142ugoterminowego przechowywania nasion w ciek\u0142ym azocie w temperaturze -196\u00b0C. Le\u015bny Bank Gen\u00f3w w Kostrzycy. Autor: Monika Litkowiec.<\/p><\/div>\n

Banki gen\u00f3w to zwykle banki nasion. Przechowuje si\u0119 w nich nie tylko nasiona odmian ro\u015blin hodowanych obecnie, ale tak\u017ce ich dzikich przodk\u00f3w (Fot.). Ich nasiona mog\u0105 bowiem zawiera\u0107 cenne geny np. odporno\u015bci na choroby. W przypadku zwierz\u0105t gromadzi si\u0119 pr\u00f3bki, z kt\u00f3rych mo\u017cliwe jest wyizolowanie DNA, np. krew, pi\u00f3ra, fragmenty ko\u015bci i skorupek jaj. Archiwa klon\u00f3w s\u0105 zbiorami r\u00f3\u017cnych osobnik\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 zachowywane pod postaci\u0105 kilku identycznych kopii genetycznych, czyli w\u0142a\u015bnie klon\u00f3w. G\u0142\u00f3wnym celem archiw\u00f3w klon\u00f3w jest zabezpieczenie r\u00f3\u017cnorodno\u015bci genetycznej cennych populacji ro\u015blin, ale s\u0142u\u017c\u0105 one tak\u017ce jako \u017ar\u00f3d\u0142o materia\u0142u rozmno\u017ceniowego.<\/p>\n

Ka\u017cdy z nas mo\u017ce mie\u0107 sw\u00f3j udzia\u0142 w ochronie r\u00f3\u017cnorodno\u015bci genetycznej. Przede wszystkim dbajmy o przyrod\u0119. Kupuj\u0105c towary z lokalnego rynku, wspieramy miejscowych hodowc\u00f3w i ich wysi\u0142ki maj\u0105ce na celu zachowanie okre\u015blonych odmian i ras. W Polsce dzia\u0142aj\u0105 organizacje, kt\u00f3re zajmuj\u0105 si\u0119 odnajdywaniem i rozpowszechnianiem dawnych odmian warzyw, drzew i krzew\u00f3w owocowych oraz zi\u00f3\u0142 i kwiat\u00f3w. Przepisy reguluj\u0105ce obr\u00f3t tymi odmianami uniemo\u017cliwiaj\u0105 korzystanie z nich w spos\u00f3b ca\u0142kowicie dowolny. Mo\u017cna to jednak robi\u0107 w regionie, w ma\u0142ych ilo\u015bciach i na w\u0142asne potrzeby. Przy niewielkim wysi\u0142ku znajdziemy tak\u017ce hodowc\u00f3w zwierz\u0105t dawnych polskich ras, np. kur.<\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

[1]<\/span><\/a> Populacja \u2013 grupa osobnik\u00f3w jednego gatunku, zajmuj\u0105cych okre\u015blony obszar i wsp\u00f3\u0142wyst\u0119puj\u0105cych w tym samym czasie. Przedstawiciele jednej populacji mog\u0105 swobodnie si\u0119 krzy\u017cowa\u0107, daj\u0105c p\u0142odne potomstwo. W zwi\u0105zku z tym, \u017ce zajmuj\u0105 oni ten sam obszar, korzystaj\u0105 z tych samych zasob\u00f3w i pozostaj\u0105 pod wp\u0142ywem takich samych warunk\u00f3w \u015brodowiska. Populacj\u0119 stanowi\u0105 np. zaj\u0105ce na danej \u0142\u0105ce albo jab\u0142onie w konkretnym sadzie.<\/p>\n

[2]<\/span><\/a> Fenotyp \u2013 zbi\u00f3r mierzalnych i obserwowalnych cech osobnika, np. kolor oczu, sk\u00f3ry, grupa krwi, budowa cia\u0142a.<\/p>\n

[3]<\/span><\/a> Selekcja naturalna \u2013 jeden z mechanizm\u00f3w ewolucji, kt\u00f3ry prowadzi do utrwalenia korzystnych mutacji, poniewa\u017c zwi\u0119kszaj\u0105 one szans\u0119 na dostosowanie do warunk\u00f3w \u015brodowiska i wydanie wi\u0119kszej liczby potomstwa.<\/p>\n

[4]<\/span><\/a> Cz\u0142owiek ma 23 pary chromosom\u00f3w. Nazywamy je chromosomami homologicznymi. W ka\u017cdej parze jeden chromosom homologiczny zawiera allele od ojca, a drugi od matki. Podczas podzia\u0142u mejotycznego kom\u00f3rki, kt\u00f3ry prowadzi do powstania gamet (kom\u00f3rek rozrodczych), ka\u017cda gameta losowo otrzymuje po jednym chromosomie homologicznym z ka\u017cdej pary. Mo\u017cna obliczy\u0107, \u017ce 23 pary chromosom\u00f3w daj\u0105 a\u017c 223<\/sup> = 8\u00a0388 608 mo\u017cliwych kombinacji, czyli r\u00f3\u017cnych gamet!<\/p>\n

[5]<\/span><\/a> \u015aci\u015blej: w r\u00f3wnowadze Hardy\u2019ego-Weinberga, od nazw odkrywc\u00f3w prawa, kt\u00f3re opisuje tak\u0105 hipotetyczn\u0105 populacj\u0119. Prawo to pozwala okre\u015bli\u0107, jakie allele i z jak\u0105 cz\u0119sto\u015bci\u0105 b\u0119d\u0105 wyst\u0119powa\u0142y u osobnik\u00f3w potomnych.<\/p>\n

[6]<\/span><\/a> W literaturze spotykamy tak\u017ce zamiennie okre\u015blenia: kr\u00f3tkie powt\u00f3rzenia tandemowe (ang.\u00a0 STRs \u2013 short tandem repeats) i proste powt\u00f3rzenia sekwencji (SSRs \u2013 ang. short sequence repeats).<\/p>\n

[7]<\/span><\/a> U cz\u0142owieka ka\u017cdy gen ma dwa allele, jednak zwykle nie s\u0105 one r\u00f3wnowa\u017cne. Te silniejsze nazywamy dominuj\u0105cymi, a s\u0142absze recesywnymi. Allel dominuj\u0105cy wygrywa z recesywnym, dlatego, aby cecha, kt\u00f3ra zwi\u0105zana jest z allelem recesywnym, ujawni\u0142a si\u0119 w fenotypie, oba allele musz\u0105 by\u0107 recesywne. W spos\u00f3b recesywny dziedziczy si\u0119 wiele chor\u00f3b genetycznych, np. mukowiscydoza albo rdzeniowy zanik mi\u0119\u015bni. Je\u015bli rodzice chorego dziecka s\u0105 zdrowi, oznacza to, \u017ce s\u0105 oni bezobjawowymi nosicielami recesywnego allela warunkuj\u0105cego chorob\u0119, a ich dziecko ma 25% szans, \u017ce otrzyma dwa recesywne allele i b\u0119dzie chore.<\/p>\n<\/div>\n<\/article>\n<\/div>\n<\/div>\n

<\/span><\/p>\n

Artyku\u0142 pochodzi z wydania specjalnego Magazynu „Drzewo Franciszka” 2022
wydawanego w ramach Programu Drzewo Franciszka (www.drzewofranciszka.pl<\/a>) przez Fundacj\u0119 Zak\u0142ady K\u00f3rnickie<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/span>\"\"\"strona\u00a0<\/strong><\/p>[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section][et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.16″ global_colors_info=”{}”][et_pb_row _builder_version=”4.16″ background_size=”initial” background_position=”top_left” background_repeat=”repeat” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.16″ custom_padding=”|||” global_colors_info=”{}” custom_padding__hover=”|||”][et_pb_toggle title=”Powi\u0105zane tre\u015bci:” open=”on” open_toggle_text_color=”#2a5a53″ icon_color=”#f0f2f3″ open_icon_color=”#f0f2f3″ admin_label=”Powi\u0105zane tre\u015bci – guzik” _builder_version=”4.22.1″ title_text_color=”#2a5a53″ body_text_color=”#2a5a53″ background_color=”#ffffff” hover_enabled=”0″ z_index_tablet=”500″ title_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” title_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” title_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” closed_title_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” closed_title_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” closed_title_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” body_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” body_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” body_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” body_link_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” body_link_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” body_link_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” body_ul_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” body_ul_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” body_ul_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” body_ol_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” body_ol_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” body_ol_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” body_quote_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” body_quote_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” body_quote_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” border_radii=”on|0px|0px|0px|0px” border_color_all=”#2a5a53″ border_width_top=”10px” border_width_top_tablet=”10px” border_width_top_phone=”10px” box_shadow_horizontal_tablet=”0px” box_shadow_vertical_tablet=”0px” box_shadow_blur_tablet=”40px” box_shadow_spread_tablet=”0px” text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” saved_tabs=”all” global_colors_info=”{}” sticky_enabled=”0″]