{"id":2090,"date":"2019-01-07T17:06:10","date_gmt":"2019-01-07T17:06:10","guid":{"rendered":"http:\/\/test.o-nauce.pl\/?p=2090"},"modified":"2019-01-15T08:21:20","modified_gmt":"2019-01-15T08:21:20","slug":"polska-kokarda-narodowa-copy-copy-copy-2-copy-copy-2-copy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.o-nauce.pl\/?p=2090","title":{"rendered":"Sztuka skrzypcowa Karola Lipi\u0144skiego"},"content":{"rendered":"

[et_pb_section bb_built=”1″ _builder_version=”3.18.2″ background_color=”#efefef” background_image=”http:\/\/o-nauce.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/01\/tomasi-1.jpg” top_divider_style=”slant2″ top_divider_height=”57px” top_divider_flip=”horizontal” next_background_color=”#ffffff” background_position=”top_left”][et_pb_row _builder_version=”3.18.2″ background_size=”initial” background_position=”top_left” background_repeat=”repeat”][et_pb_column type=”4_4″][et_pb_post_title author=”off” comments=”off” featured_image=”off” text_color=”light” _builder_version=”3.18.2″ title_font=”|||on|||||” title_font_size=”32px” title_font_size_tablet=”26px” title_font_size_last_edited=”on|desktop” text_orientation=”center” animation_style=”zoom” text_shadow_style=”preset3″ text_shadow_horizontal_length=”0.08em” text_shadow_vertical_length=”0.08em” date=”off”]<\/p>\n

[\/et_pb_post_title][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section][et_pb_section bb_built=”1″ fullwidth=”off” specialty=”off” prev_background_color=”#efefef” next_background_color=”#2a5a53″][et_pb_row _builder_version=”3.18.2″][et_pb_column type=”4_4″][et_pb_text admin_label=”Nag\u0142\u00f3wek” _builder_version=”3.18.2″]<\/p>\n

Sztuka skrzypcowa Karola Lipi\u0144skiego<\/h3>\n

prof. S\u0142awomir Tomasik<\/h5>\n

[\/et_pb_text][et_pb_testimonial admin_label=”Sylwetka” _builder_version=”3.18.2″ quote_icon_background_color=”#f5f5f5″ portrait_url=”http:\/\/o-nauce.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/01\/tomasik.jpg” animation_style=”fade” background_color=”#ffffff” body_font=”||on||||||” body_text_color=”#2a5a53″ body_font_size=”18″ box_shadow_style_image=”preset1″ border_color_all=”#cecece” quote_icon_color=”#2a5a53″ portrait_width=”200″ portrait_height=”200″ border_radii_portrait=”on|200px|200px|200px|200px” border_color_all_portrait=”#f0f2f3″ border_width_all_portrait=”5px” use_background_color=”off” saved_tabs=”all” quote_icon=”off” max_width=”47%” module_alignment=”left” max_width_tablet=”100%” max_width_last_edited=”on|phone”]<\/p>\n

Prof. dr hab. S\u0142awomir Tomasik to skrzypek, solista i kameralista, pedagog. Wychowanek Krzysztofa Jakowicza, Tadeusza Wro\u0144skiego i Andr\u00e9 Gertlera.<\/p>\n

[\/et_pb_testimonial][et_pb_text admin_label=”Zawarto\u015b\u0107 tekstowa artyku\u0142u” _builder_version=”3.18.2″]<\/p>\n

Rozwa\u017cania og\u00f3lne<\/span><\/span><\/strong><\/h3>\n

Fascynuj\u0105cym zagadnieniem dla dzisiejszego wykonawcy jest pr\u00f3ba odpowiedzi na nurtuj\u0105ce go pytanie: jak grali dawni mistrzowie? O ile\u017c \u0142atwiejsza jest ocena gry wirtuoz\u00f3w pocz\u0105tku XX stulecia, kt\u00f3rzy mogli sw\u00f3j kunszt muzyczny zarejestrowa\u0107 na wchodz\u0105cych w\u00f3wczas do u\u017cycia p\u0142ytach woskowych. Jednymi z pierwszych mistrz\u00f3w, jacy przeszli do historii dyskografii i, byli Fritz Kreisler i Eugene Ysaye. D\u017awi\u0119kowe \u015bcie\u017cki zarejestrowane przez tych artyst\u00f3w s\u0105 dokumentem nie do przecenienia \u2013 daj\u0105 nam obraz kunsztu gry tamtych czas\u00f3w. Czy mo\u017cemy cho\u0107by cz\u0119\u015bciowo opisa\u0107 artyzm wykonawczy tytan\u00f3w smyczka XIX wieku, takich jak: Niccolo Paganini, Karol Lipi\u0144ski, Luis Spohr, Henri Vieuxtemps czy Henry Wilhelm Ernst, bez dokumentuj\u0105cych ich gr\u0119 zapis\u00f3w zarejestrowanych za pomoc\u0105 mikrofonu? Czy ich dzie\u0142a mog\u0105 nam podpowiedzie\u0107, jak grali, co by\u0142o w ich grze atutem, a jakie s\u0142abo\u015bci pr\u00f3bowali w niej ukry\u0107? Osobi\u015bcie uwa\u017cam, \u017ce ka\u017cdy wirtuoz kompozytor pisa\u0142 swoje utwory, u\u017cywaj\u0105c tych technik, w kt\u00f3rych sam czu\u0142 si\u0119 najlepiej \u2013 tak by\u0142o zawsze i tak jest do dzi\u015b.<\/span><\/span><\/p>\n

Sp\u00f3jrzmy przyk\u0142adowo na dw\u00f3ch wielkich tw\u00f3rc\u00f3w, a zarazem wirtuoz\u00f3w okresu baroku: Johanna Sebastiana Bacha i Georga Philippa Telemanna, oraz na stworzone przez nich dwa wybitne dzie\u0142a na skrzypce solo. W 1720 roku Bach skomponowa\u0142 swoje s\u0142ynne <\/span><\/span>Sei Solo a Violino senza Basso accopmagnato<\/i><\/span><\/span>, a pi\u0119tna\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej, w 1735 roku, Telemann napisa\u0142 <\/span><\/span>Zw\u00f6lf Fantasien ohne Bass<\/i><\/span><\/span>.<\/span><\/span><\/p>\n

Skrzypkowie dobrze wiedz\u0105, jakie trudno\u015bci kryj\u0105 w sobie sonaty i partity lipskiego Kantora. Niekt\u00f3rzy z nich nie mieli wystarczaj\u0105co du\u017co umiej\u0119tno\u015bci, aby sprosta\u0107 wymogom na przyk\u0142ad <\/span><\/span>Fugi C-dur <\/i><\/span><\/span>z <\/span><\/span>III Sonaty <\/i><\/span><\/span>czy <\/span><\/span>Ciacconny <\/i><\/span><\/span>z <\/span><\/span>II Partity d-moll <\/i><\/span><\/span>i nigdy nie prowadzili tych dzie\u0142 do swojego repertuaru. Jak zatem musia\u0142 gra\u0107 Bach na skrzypcach, by stworzy\u0107 swoje dzie\u0142o? Dzi\u0119ki pracom badaczy wiemy du\u017co na temat jego wirtuozerii organowej czy klawesynowej <\/span><\/span><\/a>[1]<\/b><\/span><\/a>. Relacjonowali oni, jak to Bach improwizowa\u0142 na zadany temat przez kilka godzin podczas swoich recitali. Trudno jednak znale\u017a\u0107 analizy na temat Bachowskiego kunsztu gry na skrzypcach! A przecie\u017c wszyscy wiemy, \u017ce gra\u0142 na skrzypcach, tak\u017ce na alt\u00f3wce (!), kiedy stawa\u0142 z instrumentem w r\u0119ku po\u015brodku orkiestry, aby m\u00f3c z tego miejsca dyrygowa\u0107 w trakcie wykonywania w\u0142asnych dzie\u0142. Tak wi\u0119c oczywista staje si\u0119 teza, \u017ce Bach musia\u0142 by\u0107 doskona\u0142ym wirtuozem skrzypiec, je\u015bli tak trudne pod wzgl\u0119dem wykonawczym dzie\u0142a pisa\u0142 na ten instrument. Nie komponowa\u0142 przecie\u017c owych utwor\u00f3w dla wyimaginowanego wirtuoza, lecz dla siebie. Taka by\u0142a tradycja tamtych czas\u00f3w. Mo\u017cna by d\u0142ugo rozwa\u017ca\u0107, co preferowa\u0142 on w swojej grze. Nie czas i miejsce, aby dokonywa\u0107 szczeg\u00f3\u0142owej analizy tych dzie\u0142, ale jedno nale\u017cy podkre\u015bli: mimo \u017ce skrzypce nie s\u0105 z natury instrumentem polifonicznym \u2013 gra si\u0119 na nich tylko czterema palcami (piani\u015bci i klawesyni\u015bci u\u017cywaj\u0105 dziesi\u0119ciu, a organi\u015bci opr\u00f3cz palc\u00f3w tak\u017ce obu st\u00f3p!), to polifonia w trzech fugach i <\/span><\/span>ciacconie <\/i><\/span><\/span>jest niepodwa\u017calna! Stanowi ona najtrudniejszy element dla ka\u017cdego wykonawcy. Tego nie uda\u0142o si\u0119 dokona\u0107 \u017cadnemu z p\u00f3\u017aniejszych kompozytor\u00f3w: sprawi\u0107, aby skrzypce brzmia\u0142y jak instrument polifoniczny. A pr\u00f3bowali wybitni: Eugene Ysaye, Paul Hindemith, Max Reger. Dopiero Bela Bart\u00f3k w swojej <\/span><\/span>Sonacie na skrzypce solo <\/i><\/span><\/span>(1944) zbli\u017cy\u0142 si\u0119 bardzo do idei Bacha.<\/span><\/span><\/p>\n

Jak\u017ce innym instrumentalist\u0105 musia\u0142 by\u0107 Telemann, kt\u00f3ry w swoich fantazjach poprzeczk\u0119 ustawi\u0142 o wiele ni\u017cej ni\u017c Bach w sonatach i partitach. Mo\u017ce jedynie <\/span><\/span>VI Fantazja <\/i><\/span><\/span>jest utworem koresponduj\u0105cym zawarto\u015bci\u0105 warsztatowo-muzyczn\u0105 z niekt\u00f3rymi (\u0142atwiejszymi) ogniwami <\/span><\/span>Sei solo<\/i><\/span><\/span>. Oczywist\u0105 dla mnie kwesti\u0105 jest fakt, \u017ce talent i warsztat instrumentalny Telemanna musia\u0142 by\u0107 z pewno\u015bci\u0105 ubo\u017cszy ni\u017c lipskiego Kantora, a dzi\u015b wi\u0119kszo\u015b\u0107 z jego fantazji mo\u017ce by\u0107 wykonywana nawet przez \u015brednio uzdolnionego gimnazjalist\u0119 szko\u0142y muzycznej.<\/span><\/span><\/p>\n

Tak te\u017c by\u0142o i w latach p\u00f3\u017aniejszych. Mozart \u2013 skrzypek, ale w dzisiejszym rozumieniu g\u0142\u00f3wnie pianista \u2013 pisa\u0142 sonaty i koncerty dostosowane do swoich umiej\u0119tno\u015bci. By\u0142y ca\u0142kiem spore, co mo\u017cna stwierdzi\u0107, przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 partyturom tego tw\u00f3rcy, lecz nie tak wielkie jak umiej\u0119tno\u015bci Bacha. Na przyk\u0142ad Feliks Janiewicz \u2013 wybitny polski wirtuoz skrzypiec i utalentowany kompozytor, kt\u00f3remu sam Wolfgang Amadeus dedykowa\u0142 <\/span><\/span>Andante A-Dur <\/i><\/span><\/span>KV 470 \u2013 w swoich koncertach i kompozycjach kameralnych poszed\u0142 du\u017co dalej ni\u017c Mozart. Powierzy\u0142 on skrzypcom zdecydowanie wa\u017cniejsz\u0105 rol\u0119, ich partia, dzi\u0119ki figuracjom podkre\u015blaj\u0105cym aspekt techniczny, ma charakter wirtuozowski, a dwud\u017awi\u0119kowe pochody nawi\u0105zuj\u0105ce do zdobyczy szko\u0142y w\u0142oskiej i francuskiej zwiastuj\u0105 nadej\u015bcie nowej ery w wiolinistyce \u2013 okresu wirtuozerii romantycznej.<\/span><\/span><\/p>\n

Nie bez powodu u\u017cy\u0142em okre\u015blenia \u201ewirtuozeria romantyczna\u201d, gdy\u017c XIX wiek to era wirtuoz\u00f3w w ka\u017cdej dziedzinie instrumentalnej. Epoka romantyzmu to nie tylko czas przemian dotycz\u0105cych formy, faktury i wyrazu muzycznego w kompozycji, ale tak\u017ce wynalazk\u00f3w zwi\u0105zanych z instrumentarium. Fortepian otrzymuje od S\u00e9bastiena \u00c9rarda (1752\u20131831), francuskiego budowniczego fortepian\u00f3w i harf, mechanizm tzw. podw\u00f3jnego wymyku, tj. system d\u017awigni umo\u017cliwiaj\u0105cy bardzo szybk\u0105 prac\u0119 m\u0142otk\u00f3w fortepianu i w rezultacie b\u0142yskawiczn\u0105 repetycj\u0119 d\u017awi\u0119ku. Dodatkowo wynalazek metalowej ramy i peda\u0142u no\u017cnego powoduje wzrost wolumenu brzmienia tego instrumentu. A jakie wynalazki dotycz\u0105 skrzypiec? Skrzypce zostaj\u0105 wyposa\u017cone w d\u0142u\u017csze szyjki, mocniejsze belki basowe, a tak\u017ce, co w\u00f3wczas by\u0142o nowo\u015bci\u0105, w podbr\u00f3dek, wynaleziony i opatentowany oko\u0142o 1820 roku przez wybitnego skrzypka niemieckiego Louisa Spohra. Jego wynalazek da\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 \u0142atwiejszych i precyzyjniejszych zmian pozycji (zw\u0142aszcza zmian z g\u00f3rnych pozycji do niskich), a tak\u017ce by\u0142 impulsem do wprowadzania wibracji w wi\u0119kszym zakresie wykonywanego dzie\u0142a, czyli jej stosowania zar\u00f3wno na nutach d\u0142ugich, jak i kr\u00f3tszych. Innym, bodaj najwa\u017cniejszym wynalazkiem by\u0142y zmiany w budowie smyczka dokonane przez Fran\u00e7ois Tourte\u2019a, kt\u00f3ry oko\u0142o 1785 roku przegi\u0105\u0142 ci\u0119ciw\u0119 drzewca smyczka w odwrotn\u0105 ni\u017c do tej pory stron\u0119, co da\u0142o smyczkowi wi\u0119ksz\u0105 spr\u0119\u017cysto\u015b\u0107 i umo\u017cliwi\u0142o skrzypkom gr\u0119 z zastosowaniem smyczk\u00f3w skacz\u0105cych, rzucanych i odbijanych <\/span><\/span><\/a><\/p>\n

[2]<\/b><\/span><\/a>. Te wynalazki, podobnie jak wyokr\u0105glenie podstawka, da\u0142y mo\u017cliwo\u015bci u\u017cycia nowych \u015brodk\u00f3w artykulacyjnych, stosowanych przez skrzypk\u00f3w XIX wieku w ich kompozycjach w celu wirtuozowskiego popisu. Jedni uwodzili publiczno\u015b\u0107 rykoszetami i szybkimi przebiegami staccatowymi, inni popisywali si\u0119 brawurowymi <\/span><\/span>sautill\u00e9<\/i><\/span><\/span>, biegnikami, akordami i dwud\u017awi\u0119kami.<\/span><\/span><\/p>\n

\n\t\t\t\t\t

czytaj dalej<\/span><\/span><\/h3>\n\t\t\t\t\t
 <\/span><\/p>\n

Sztuka wykonawcza Karola Lipi\u0144skiego<\/span><\/span><\/span><\/strong><\/p>\n

Je\u015bli przyjmiemy koncepcj\u0119, \u017ce ka\u017cdy kompozytor-instrumentalista wsp\u00f3\u0142czesny Lipi\u0144skiemu pisa\u0142 utwory dostosowane do swoich indywidualnych umiej\u0119tno\u015bci, to, opieraj\u0105c si\u0119 na zapisie ich dzie\u0142, mo\u017cemy bez wi\u0119kszego ryzyka pope\u0142nienia b\u0142\u0119du scharakteryzowa\u0107 sztuk\u0119 wiolinistyczn\u0105 ka\u017cdego z nich. Na tej w\u0142a\u015bnie podstawie podejm\u0119 pr\u00f3b\u0119 przedstawienia mojej wizji sztuki wykonawczej Karola Lipi\u0144skiego. Analizuj\u0105c jego kompozycje, \u0142atwo zorientujemy si\u0119, jakie \u015brodki wirtuoz lubi\u0142, a jakich unika\u0142.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Zacznijmy od tego, czego w utworach nie ma. Nie ma <\/span><\/span>staccata<\/span><\/span><\/em>. W wi\u0119kszo\u015bci fantazji, <\/span><\/span><\/span>wariacji, koncert\u00f3w i kaprys\u00f3w, kt\u00f3re znam, poza <\/span><\/span>Rondem C-dur <\/span><\/span><\/em>op. 18 kompozytor nie u\u017cywa tej techniki. Nawet w odniesieniu do owego <\/span><\/span>Ronda \u2013 <\/span><\/span><\/em>nie mam pewno\u015bci, jak Lipi\u0144ski wykonywa\u0142 to miejsce: z zastosowaniem <\/span><\/span>staccata <\/span><\/span><\/em>twardego, tzw. <\/span><\/span>fast staccato<\/span><\/span><\/em>, czy <\/span><\/span>staccata volante<\/span><\/span><\/em>. Trudno jednoznacznie stwierdzi\u0107, czy Lipi\u0144ski nie mia\u0142 wybornego <\/span><\/span>staccata<\/span><\/span><\/em>, czy te\u017c nie uwa\u017ca\u0142 tej artykulacji za dobry atrybut dla swoich utwor\u00f3w. Musimy pami\u0119ta\u0107, \u017ce nasz rodak wyr\u00f3s\u0142 na kompozycjach wielkich mistrz\u00f3w, takich jak Bach czy Beethoven, u kt\u00f3rych tej artykulacji nie znalaz\u0142. Z drugiej jednak strony nie m\u00f3g\u0142 jej znale\u017a\u0107 w ich utworach, gdy\u017c w wypadku tego pierwszego <\/span><\/span>staccato <\/span><\/span><\/em>twarde nie by\u0142o znan\u0105 technik\u0105, a Beethovena, kt\u00f3ry nie by\u0142 skrzypkiem, nowinki techniczne zwi\u0105zane z owym instrumentem nie interesowa\u0142y wcale. Przyjmijmy zatem, \u017ce <\/span><\/span>staccato <\/span><\/span><\/em>twarde nie by\u0142o najlepszym narz\u0119dziem gry w warsztacie Lipi\u0144skiego. O technice jego gry tak wyrazi\u0142 si\u0119 J\u00f3zef W. Reiss w ksi\u0105\u017cce pt. <\/span><\/span>Wieniawski<\/span><\/span><\/em>: \u201eKlasyczny spok\u00f3j Lipi\u0144skiego, jego gra refleksyjna i pewne niedomagania techniczne, jak braki <\/span><\/span>staccata <\/span><\/span><\/em>i silnego spr\u0119\u017cystego trylu [\u2026]<\/b>\u201d <\/span><\/span>\n<\/a>\n[3]<\/b><\/span><\/a>. <\/span><\/span><\/span><\/p>\n

O ile m\u00f3g\u0142bym zgodzi\u0107 si\u0119 z pierwsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 tej opinii (cho\u0107 wcale nie musi by\u0107 ona prawdziwa), o tyle twierdzenie, \u017ce Lipi\u0144ski nie u\u017cywa\u0142 trylu, jest chyba nadu\u017cyciem ze strony J\u00f3zefa Reissa. W dzie\u0142ach skrzypka technika ta wyst\u0119puje wcale nierzadko. Na przyk\u0142ad w <\/span><\/span>Koncercie fi s-moll <\/span><\/span><\/em>op. 14 tryle mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w ka\u017cdej cz\u0119\u015bci utworu. Wykonawca skrajnych ogniw utworu musi wi\u0119c by\u0107 w stanie zastosowa\u0107 \u00f3w spr\u0119\u017cysty tryl. Przyk\u0142ad nast\u0119pny: w nieopucowanym <\/span><\/span>I Kaprysie Es-dur <\/span><\/span><\/em>na skrzypce i wiolonczel\u0119 wykonawca kilkakrotnie, w karko\u0142omnie trudnych miejscach musi dodatkowo wykonywa\u0107 jeszcze tryle. <\/span><\/span>Drugi Kaprys fi s-moll <\/span><\/span><\/em>op. 10 zawiera tryle na trudnych dwud\u017awi\u0119kach. Tu graj\u0105cy musi trylowa\u0107 bez przerwy mi\u0119dzy nutami przez siedem takt\u00f3w! Czy zatem Lipi\u0144ski jako skrzypek m\u00f3g\u0142 nie mie\u0107 umiej\u0119tno\u015bci trylowania i bez tej techniki wykonywa\u0107 swoje dzie\u0142a? Osobi\u015bcie w\u0105tpi\u0119, zw\u0142aszcza \u017ce tryl nie jest szczeg\u00f3lnie trudn\u0105 technik\u0105 dla skrzypka. Spr\u0119\u017cysto\u015b\u0107 trylu osi\u0105ga si\u0119 bowiem dobrze opartym i impulsywnym smyczkiem, a nie tylko du\u017c\u0105 liczb\u0105 \u201eobrot\u00f3w palcowych\u201d w r\u0119ce lewej <\/span><\/span>\n<\/a>\n[4]<\/b><\/span><\/a>. <\/span><\/span><\/span><\/p>\n

A t\u0119 spr\u0119\u017cysto\u015b\u0107 smyczka i pot\u0119\u017cny wolumen d\u017awi\u0119ku Lipi\u0144ski prezentowa\u0142 w najlepszym wydaniu. Innym dowodem na du\u017ce zainteresowanie kompozytora trylem s\u0105 dwie znane i czasami wykonywane kompozycje: <\/span><\/span>Impromptu-Etude <\/span><\/span><\/em>op. 34 nr 1 i <\/span><\/span>Kaprys e-moll <\/span><\/span><\/em>op. 29, kt\u00f3re bazuj\u0105 na technice pokrewnej trylowi \u2013 <\/span><\/span>tremolando <\/span><\/span><\/em>lew\u0105 r\u0119k\u0105. Technika <\/span><\/span>tremolowa <\/span><\/span><\/em>wyst\u0119puje w bardzo wielu jego kompozycjach, dodatkowo wymieni\u0119 cho\u0107by <\/span><\/span>III Koncert e-moll <\/span><\/span><\/em>op. 24 i s\u0142ynny <\/span><\/span>Kaprys<\/span><\/span><\/em><\/span><\/p>\n

D-dur <\/span><\/span><\/em>op. 29 nr 3 (w \u017cargonie skrzypk\u00f3w zwany \u201etrzepaczk\u0105\u201d). Om\u00f3wi\u0142em powy\u017cej dwie techniki, kt\u00f3re nie by\u0142y najwybitniejszymi atutami Lipi\u0144skiego. Co wi\u0119c by\u0142o jego domen\u0105, czym brylowa\u0142 na estradzie, wykonuj\u0105c swoje kompozycje?<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Technika dwud\u017awi\u0119kowa to z pewno\u015bci\u0105 jeden z najwa\u017cniejszych klejnot\u00f3w w koronie sztuki Lipi\u0144skiego, gdy\u017c podw\u00f3jne tony wyst\u0119puj\u0105 w ka\u017cdym jego dziele. Kompozytor u\u017cywa ich w najr\u00f3\u017cnorodniejszych konfiguracjach. S\u0105 tu dwud\u017awi\u0119ki naprzemiennie z d\u017awi\u0119kami pojedynczymi, s\u0105 pochody chromatyczne i diatoniczne w tercjach, sekstach, oktawach i decymach. S\u0105 dalej najr\u00f3\u017cniejsze bardzo skomplikowane kombinacje decym, kwart, kwint i oktaw. Bardzo cz\u0119sto stosuje Lipi\u0144ski przemienno\u015b\u0107 oktaw ze skrajnie trudnymi dla skrzypka prymami (V wariacja z <\/span><\/span>Wariacji na tematy z opery \u201eKopciuszek\u201d Gioacchina Rossiniego <\/span><\/span><\/em>op. 11). Cz\u0119sto u\u017cywa sekst, oktaw i tercji w bardzo szybkich przebiegach na zmian\u0119 z burdonowo brzmi\u0105cymi kwintami pustych strun, co uczy wykonawc\u0119 precyzyjnego ich strojenia. Urozmaica typowe przebiegi dwud\u017awi\u0119kowe wtr\u0105ceniami naprzemiennych sekund i septym, co wzbogaca harmoni\u0119 dzie\u0142a, a nam \u2013 wykonawcom \u2013 pozwala wykszta\u0142ci\u0107 umiej\u0119tno\u015b\u0107 zmian uk\u0142adu lewej r\u0119ki: raz \u201ez pr\u0105dem\u201d, a innym razem \u201epod pr\u0105d\u201d. Taka \u201egimnastyka\u201d bardzo wzmacnia najs\u0142abszy ma\u0142y palec.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

<\/a> Lipi\u0144ski w swoich popisach u\u017cywa bardzo cz\u0119sto dwud\u017awi\u0119k\u00f3w w konfiguracji z roz\u0142o\u017conymi decymami i oktawami. Pochody takie wyst\u0119puj\u0105 w najwy\u017cszych pozycjach, co stanowi dla skrzypka du\u017c\u0105 trudno\u015b\u0107. Nie musz\u0119 tu nikogo przekonywa\u0107, jak wielk\u0105 rol\u0119 spe\u0142nia w naszej grze technika dwud\u017awi\u0119kowa. Im lepszy ten element w grze, tym wi\u0119ksza umiej\u0119tno\u015b\u0107 w opanowaniu instrumentu. Gra dwud\u017awi\u0119kowa jest moim zdaniem najwa\u017cniejszym kluczem do dobrego s\u0142yszenia <\/span><\/span>[5]<\/b><\/span><\/a>. Tu czysto\u015b\u0107 gry musi by\u0107 nieskazitelna. Cho\u0107 Paganini r\u00f3wnie\u017c cz\u0119sto u\u017cywa\u0142 tej techniki w swoich kompozycjach, to uwa\u017cam, \u017ce jego gra w tym aspekcie by\u0142a prawdopodobnie ubo\u017csza ni\u017c sztuka Lipi\u0144skiego. Po prostu utwory Polaka w wi\u0119kszo\u015bci w tym w\u0142a\u015bnie aspekcie s\u0105 trudniejsze! Mo\u017cna zatem przyj\u0105\u0107 tez\u0119, \u017ce Karol Lipi\u0144ski w grze dwud\u017awi\u0119k\u00f3w nie mia\u0142 sobie r\u00f3wnych.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

<\/a> Gra akordowa to r\u00f3wnie\u017c cz\u0119sty element wyst\u0119puj\u0105cy w utworach naszego mistrza. Takich miejsc, gdzie Lipi\u0144ski zastosowa\u0142 akordy w swoich dzie\u0142ach, jest wiele. Wyst\u0119puj\u0105 one we wszystkich koncertach, kaprysach, cyklach wariacji, fantazjach, obu triach i rondach. Gra wielod\u017awi\u0119k\u00f3w, a w szczeg\u00f3lno\u015bci akord\u00f3w na trzech strunach, jest dla ka\u017cdego skrzypka niezwykle wa\u017cnym i trudnym elementem. Doprowadzenie tego narz\u0119dzia gry do brzmieniowej perfekcji wymaga od graj\u0105cego niezwyk\u0142ej cierpliwo\u015bci i wnikliwego, wra\u017cliwego s\u0142uchu. Intonacja gry musi by\u0107 najwy\u017cszej pr\u00f3by, a ton \u2013 brzmi\u0105cy, bez przyd\u017awi\u0119k\u00f3w. Cho\u0107 problematyka dotyczy obu r\u0105k, to informacja, \u017ce skrzypek przy graniu trzech lub czterech d\u017awi\u0119k\u00f3w jednocze\u015bnie mo\u017ce u\u017cy\u0107 tylko czterech palc\u00f3w r\u0119ki lewej, ju\u017c wystarcza, aby uzmys\u0142owi\u0107 sobie, jak du\u017c\u0105 trudno\u015b\u0107 stanowi\u0105 wszystkie fragmenty akordowe w literaturze skrzypcowej <\/span><\/span>[6]<\/b><\/span><\/a>. W utworach Lipi\u0144skiego fragmenty akordowe nie s\u0105 li tylko czystym popisem wirtuozowskim, ale najcz\u0119\u015bciej s\u0142u\u017c\u0105 podkre\u015bleniu znaczenia danego fragmentu. Kompozytor umieszcza w swych dzie\u0142ach t\u0119 technik\u0119 w celu dynamicznego wzmo\u017cenia danego fragmentu. Najcz\u0119\u015bciej czyni to w kulminacyjnych kadencjach. Jednak w niekt\u00f3rych utworach wyst\u0119puj\u0105 miejsca, gdzie akord musi zabrzmie\u0107 delikatniej, aby nie wybi\u0142 si\u0119 zanadto spo\u015br\u00f3d pojedynczych ton\u00f3w, co stanowi du\u017cy problem dla wykonawcy.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Inne trudno\u015bci zwi\u0105zane z t\u0105 problematyk\u0105 w dzie\u0142ach Lipi\u0144skiego to akordy bardzo rozleg\u0142e i \u2013 przeciwnie \u2013 skupione, przy kt\u00f3rych wykonywaniu skrzypek musi najpierw bardzo naci\u0105ga\u0107 wszystkie palce, by za chwil\u0119 d\u0142o\u0144 nadmiernie kurczy\u0107. Jest to dla wykonawcy \u201egimnastyka ekstremalna\u201d. Podsumowuj\u0105c ten zakres umiej\u0119tno\u015bci, chc\u0119 stwierdzi\u0107, \u017ce nasz rodak by\u0142 tytanem gry akordowej. Dla mnie jako wykonawcy technika Lipi\u0144skiego jest trudniejsza ni\u017c ta, kt\u00f3r\u0105 stosowa\u0142 Paganini. Tak daleko w sensie trudno\u015bci poszed\u0142 jedynie Ernst w niekt\u00f3rych swoich utworach. J\u00f3zef Powro\u017aniak w ksi\u0105\u017cce <\/span><\/span>Lipi\u0144ski <\/span><\/span><\/em>tak scharakteryzowa\u0142 pochodzenie umiej\u0119tno\u015bci jego gry w dwud\u017awi\u0119kach i akordach:<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

 <\/span><\/p>\n

<\/a> Do obowi\u0105zk\u00f3w kapelmistrza nale\u017ca\u0142o, obok prowadzenia zespo\u0142u, tak\u017ce przygotowanie ch\u00f3r\u00f3w i solist\u00f3w. [\u2026]<\/b> m\u0142ody \u201edyrektor\u201d [Lipi\u0144ski, przyp. S.T.]<\/b>, kt\u00f3ry nie umia\u0142 gra\u0107 na fortepianie, musia\u0142 pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 skrzypcami. Przebiegi [\u2026]<\/b> demonstrowa\u0142 przy pomocy gry dwug\u0142osowej i akordowej. Dzi\u0119ki takiej praktyce nabra\u0142 wkr\u00f3tce niezwyk\u0142ej bieg\u0142o\u015bci w wykonywaniu dwud\u017awi\u0119k\u00f3w i akord\u00f3w, co sta\u0142o si\u0119 z czasem jedn\u0105 z charakterystycznych w\u0142a\u015bciwo\u015bci jego pi\u0119knej gry <\/span><\/span><\/em>[7]<\/b><\/span><\/a><\/span>.<\/span><\/span><\/p><\/blockquote>\n

 <\/span><\/p>\n

Zgadzam si\u0119 poniek\u0105d z opini\u0105 zawart\u0105 w ksi\u0105\u017cce Powro\u017aniaka, \u017ce m\u0142odziutki dyrektor Lipi\u0144ski niegraj\u0105cy na fortepianie musia\u0142 akompaniowa\u0107 dwud\u017awi\u0119kowo i akordowo \u015bpiewakom, ale przecie\u017c nie m\u00f3g\u0142 tego czyni\u0107 nieudolnie. Brzydka i fa\u0142szywa gra w zakresie obu tych element\u00f3w nadszarpn\u0119\u0142aby jego reputacj\u0119 dobrego skrzypka i najprawdopodobniej po\u017cegna\u0142by si\u0119 on z funkcj\u0105 kapelmistrza. Zatem m\u0142ody Karol musia\u0142 wykazywa\u0107 ju\u017c w\u00f3wczas bardzo dobr\u0105 technik\u0119 w zakresie obu tych element\u00f3w, a jego jedyny w swoim rodzaju talent i niezwyk\u0142a pracowito\u015b\u0107 doprowadzi\u0142y przez lata umiej\u0119tno\u015bci artysty w tej dziedzinie na najwy\u017csze szczyty.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Innym wa\u017cnym elementem, z kt\u00f3rym mierzy\u0142 si\u0119 Lipi\u0144ski jako wirtuoz, by\u0142y fla\u017colety i rykoszety. Nie okrasza\u0142 on swoich utwor\u00f3w zbyt cz\u0119sto tymi technicznymi nowinkami, lecz gdy ju\u017c je tam umieszcza\u0142, nastr\u0119cza\u0142y wiele trudno\u015bci graj\u0105cemu. Taka skrzypcowa pu\u0142apka znajduje si\u0119 m.in. w brawurowym finale <\/span><\/span>Wariacji na tematy z opery \u201eKopciuszek\u201d Rossiniego <\/span><\/span><\/em>op. 11, w <\/span><\/span>L\u2019Orgia \u2013 <\/span><\/span><\/em>czwartej cz\u0119\u015bci nieopusowanego, sze\u015bciocz\u0119\u015bciowego cyklu <\/span><\/span>Six morceaux de salon sur les Soir\u00e9es de Rossini <\/span><\/span><\/em>oraz w <\/span><\/span>IV Koncercie A-dur <\/span><\/span><\/em>op. 32. Skrzypek w wy\u017cej wymienionych utworach musi mie\u0107 opanowany ten element, gdy\u017c nieumiej\u0119tno\u015b\u0107 gry fla\u017colet\u00f3w mo\u017ce zdecydowanie obni\u017cy\u0107 efekt wykonania dzie\u0142a. Je\u015bli chodzi o fla\u017colety podw\u00f3jne, to w nutach przeanalizowanych utwor\u00f3w nie znalaz\u0142em ich wcale. Nie wiem, czy tej techniki gry Lipi\u0144ski nie zna\u0142, ale z pewno\u015bci\u0105 jej nie u\u017cywa\u0142 w tych dzie\u0142ach. Co do rykoszet\u00f3w, to tych element\u00f3w tak\u017ce w swoich partyturach nie nadu\u017cywa\u0142. Wyst\u0119puj\u0105 one okazjonalnie w finale <\/span><\/span>IV Koncertu A-dur <\/span><\/span><\/em>op. 32 czy w <\/span><\/span>II Kaprysie Es-dur <\/span><\/span><\/em>op. 29. Nie mo\u017cna wi\u0119c jednoznacznie stwierdzi\u0107, czy elementy takie jak wcze\u015bniej opisane staccato oraz podw\u00f3jne fla\u017colety czy rykoszet nie by\u0142y zbyt mocn\u0105 stron\u0105 naszego mistrza, czy te\u017c mo\u017ce uwa\u017ca\u0142, \u017ce jego dzie\u0142a nie potrzebuj\u0105 tego typu popisu, a owe chwyty techniczne nie b\u0119d\u0105 \u015bwiadczy\u0107 o dobrym smaku kompozytora. Niemniej jednak zar\u00f3wno Paganini, jak i Ernst z powodzeniem stosowali te elementy w swoich kaprysach i koncertach.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Bieg\u0142o\u015b\u0107 lewej r\u0119ki to narz\u0119dzie gry, kt\u00f3re w spos\u00f3b jednoznaczny stawia naszego genialnego skrzypka w\u015br\u00f3d najwi\u0119kszych mistrz\u00f3w. O tej bieg\u0142o\u015bci decyduje zasadnicze tempo utworu i jego charakter. Lipi\u0144ski uwielbia\u0142 w swoich dzie\u0142ach rozp\u0119dza\u0107 lew\u0105 r\u0119k\u0119. Najpierw temat brzmia\u0142 w \u0107wier\u0107nutach i \u00f3semkach. Wariacje zaczyna\u0142 od szesnastek, by p\u00f3\u017aniej zmusi\u0107 nas wykonawc\u00f3w do szesnastkowych sekstol i trzydziestodw\u00f3jkowych bariola\u017cy. Na ko\u0144cu, aby\u015bmy nie czuli si\u0119 zbyt pewnie, przy\u015bpiesza\u0142 tempo przez u\u017cycie sze\u015b\u0107dziesi\u0119cioczw\u00f3rek. Tak jest na przyk\u0142ad w finale <\/span><\/span>III Koncertu e-moll <\/span><\/span><\/em>op. 24 czy w <\/span><\/span>Fantazji na motywach opery Jana Stefaniego \u201eKrakowiacy i G\u00f3rale\u201d <\/span><\/span><\/em>op. 33. Im wi\u0119ksze umiej\u0119tno\u015bci w tym aspekcie ma wirtuoz, tym \u0142atwiej uda mu si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 tempo sugerowane w utworze przez jego tw\u00f3rc\u0119. Czasami niekt\u00f3re kaprysy napisane przez XIX-wiecznych wirtuoz\u00f3w dzisiejsi skrzypkowie graj\u0105 w tak zawrotnych tempach, \u017ce w\u0105tpimy, czy sami kompozytorzy mogli mie\u0107 r\u00f3wnie\u017c tak niezwyk\u0142\u0105 bieg\u0142o\u015b\u0107 lewej r\u0119ki. Ale w ko\u0144cu bieg\u0142o\u015b\u0107 nie powinna by\u0107 aspektem gry samym dla siebie. Winna przede wszystkim s\u0142u\u017cy\u0107 rzetelnemu oddaniu my\u015bli tw\u00f3rczej. O tej bieg\u0142o\u015bci decydowa\u0107 zawsze powinno zasadnicze tempo utworu i jego charakter. My\u015bl\u0119, \u017ce rozpatrywanie na podstawie zapisu nutowego, kto z \u00f3wczesnych skrzypk\u00f3w by\u0142by w stanie dor\u00f3wna\u0107 Lipi\u0144skiemu b\u0105d\u017a go przewy\u017cszy\u0107, mog\u0142oby by\u0107 rozwa\u017caniem ca\u0142kowicie ja\u0142owym. Zar\u00f3wno Paganini, Ernst, jak i Lipi\u0144ski byli wirtuozami o niebotycznej wr\u0119cz bieg\u0142o\u015bci \u2013 \u015bwiadcz\u0105 o tym ich dzie\u0142a. Tak wi\u0119c je\u015bli chodzi o ten element gry, opowiedzia\u0142bym si\u0119 za remisem pomi\u0119dzy Paganinim, Ernstem a Lipi\u0144skim \u2013 cho\u0107 jednak z nieznaczn\u0105 przewag\u0105 tego ostatniego.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

<\/a> W aspekcie nast\u0119pnym chyba nikt nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, komu nale\u017cy si\u0119 palma pierwsze\u0144stwa: ton, jego wolumen i brzmienie to zdecydowany atut Lipi\u0144skiego. Niekt\u00f3rzy badacze \u2013 w tym Powro\u017aniak \u2013 powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na \u017ar\u00f3d\u0142a z epoki, dowodz\u0105, \u017ce wielki ton zawdzi\u0119cza\u0142 Lipi\u0144ski umiej\u0119tno\u015bci gry na wiolonczeli. Nie do ko\u0144ca mog\u0119 si\u0119 z tym zgodzi\u0107. Ot\u00f3\u017c wydobycie d\u017awi\u0119ku na skrzypcach to zas\u0142uga g\u0142\u00f3wnie prawej r\u0119ki. Gra na wiolonczeli w stosunku do gry na skrzypcach wymaga wi\u0119cej si\u0142y do przyciskania strun przez palce lewej r\u0119ki i smyczek. Te umiej\u0119tno\u015bci nie bardzo mog\u0105 przyda\u0107 si\u0119 skrzypkom. W wypadku r\u0119ki lewej winni\u015bmy w zasadzie unika\u0107 zbyt du\u017cego nacisku na gryf, aby m\u00f3c p\u0142ynnie zmienia\u0107 pozycje, a nadmierne naciskanie na strun\u0119 r\u0119k\u0105 praw\u0105 mo\u017ce wywo\u0142a\u0107 brzmieniowy efekt \u201eotwierania si\u0119 starej szafy\u201d. Wydobycie d\u017awi\u0119ku r\u0119k\u0105 praw\u0105 na wiolonczeli odbywa si\u0119 tak\u017ce nieco inaczej ni\u017c na skrzypcach. Na dodatek poci\u0105gni\u0119cie smyczkiem struny jest u nas skrzypk\u00f3w inne, zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem kierunku, jak i u\u017cywania odmiennych prowadz\u0105cych staw\u00f3w i mi\u0119\u015bni r\u0119ki. Dla wiolonczelisty d\u017awigni\u0105 no\u015bn\u0105 jest rami\u0119, a dla skrzypka \u2013 przedrami\u0119. Zatem nie tu upatrywa\u0142bym pochodzenia wielkiego tonu Lipi\u0144skiego. Dla mnie jako muzyka projekcja d\u017awi\u0119ku jest u ka\u017cdego instrumentalisty zwi\u0105zana z jego wizj\u0105 i kreacj\u0105 tonu. Z potrzeb\u0105 duszy i ducha. W koncepcji prof. Tadeusza Wro\u0144skiego o projektorze i ekranie <\/span><\/span>[8]<\/b><\/span><\/a> projektorem Lipi\u0144skiego by\u0142by jego talent, kt\u00f3ry d\u017awi\u0119kow\u0105 wizj\u0119 kreowa\u0142, a ekranem \u2013 efekt, jaki dociera\u0142 do s\u0142uchacza z estrady.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Jest jeszcze jedno warte poruszenia zagadnienie zwi\u0105zane ze sztuk\u0105 wykonawcz\u0105 Lipi\u0144skiego. Poniewa\u017c niekt\u00f3rzy wsp\u00f3\u0142cze\u015bni mu komentatorzy \u017cycia muzycznego okre\u015blali jego interpretacje jako klasyczne, refleksyjne, godne, g\u0142\u0119boko przemy\u015blane etc., mogliby\u015bmy odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie (i jestem przekonany, \u017ce wiele os\u00f3b tak uwa\u017ca), \u017ce Lipi\u0144ski to artysta ch\u0142odny, wyrafinowany, rzeczowy, cho\u0107 oczywi\u015bcie doskona\u0142y instrumentalista. Ot\u00f3\u017c dla mnie jego kompozycje, zw\u0142aszcza koncerty i fantazje, to tw\u00f3rczo\u015b\u0107, kt\u00f3ra przedstawia tego wybitnego skrzypka jako wielkiego i \u017carliwego liryka \u2013 charyzmatycznego romantyka! Mo\u017ce jednego z najciekawszych? Artyst\u0119, kt\u00f3ry nade wszystko kocha \u015bpiew i oper\u0119 i t\u0119 oper\u0119 przedstawia najcz\u0119\u015bciej w swoich dzie\u0142ach. Gdy ws\u0142uchamy si\u0119 we frazy lirycznych temat\u00f3w jego koncert\u00f3w, zauwa\u017cymy ich niebanalno\u015b\u0107, niepowtarzalno\u015b\u0107. Lipi\u0144ski stara si\u0119 przyci\u0105gn\u0105\u0107 nasz\u0105 uwag\u0119 nostalgiczn\u0105, szczer\u0105, nieubran\u0105 w ckliwo\u015b\u0107 fraz\u0105 (<\/span><\/span>Koncerty<\/span><\/span><\/em>: <\/span><\/span>e-moll<\/span><\/span><\/em>, <\/span><\/span>fi s-moll<\/span><\/span><\/em>, <\/span><\/span>A-dur<\/span><\/span><\/em>), kt\u00f3ra jednoznacznie m\u00f3wi o mi\u0142o\u015bci. Ten ton przewa\u017ca w jego kantylenach. To w\u0142a\u015bnie jest g\u0142\u00f3wny aspekt, kt\u00f3rym mnie jako muzyka i cz\u0142owieka przyci\u0105ga do siebie Lipi\u0144ski.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Tu warto naszkicowa\u0107 portret tego wielkiego wirtuoza, prawie nieznanego kompozytora, cz\u0142owieka wielkiego ducha. Karol Lipi\u0144ski to wybitny humanista o duszy liryka i romantyka. Marzyciel, kt\u00f3ry chcia\u0142, aby jego idee skrzypcowe przekazywane by\u0142y z pokolenia na pokolenie. Geniusz, kt\u00f3ry pragn\u0105\u0142 pokaza\u0107 nasz instrument w aureoli i udowodni\u0107, \u017ce muzyka skrzypcowa to mi\u0142o\u015b\u0107 w po\u0142\u0105czeniu z wyrzeczeniem, b\u00f3lem i pragnieniem, ze \u017cmudn\u0105, tytaniczn\u0105 prac\u0105, mimo przeciwie\u0144stw szarej codzienno\u015bci. To patriota, g\u0142\u0119boko wierz\u0105cy w Boga i w cz\u0142owieka, artysta, od kt\u00f3rego \u015bwiat po jego \u015bmierci si\u0119 odwr\u00f3ci\u0142.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Je\u017celi przyjrzymy si\u0119 wnikliwie jego dzie\u0142u, to od razu cisn\u0105 si\u0119 nam na usta pytania:<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

czy mo\u017cna bezstronnie stwierdzi\u0107, \u017ce utwory Paganiniego czy Vieuxtemps\u2019a s\u0105 lepsze od dzie\u0142 Lipi\u0144skiego tylko dlatego, \u017ce wi\u0119cej wykonawc\u00f3w dzi\u015b po nie si\u0119ga? A mo\u017ce nie ma wci\u0105\u017c tak wielu wybitnych wirtuoz\u00f3w, kt\u00f3rzy mogliby zmierzy\u0107 si\u0119 z t\u0105 arcytrudn\u0105 wykonawczo, wci\u0105\u017c jeszcze nieodkryt\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci\u0105? Dlaczego zatem Lipi\u0144ski sam skaza\u0142 si\u0119 na niepopularno\u015b\u0107, na rol\u0119 outsidera, pisz\u0105c tak trudne dzie\u0142a? Czy nie pomy\u015bla\u0142 o tym, \u017ce gdyby pisa\u0142 \u0142atwiej, przysz\u0142o\u015b\u0107 by\u0142aby dla niego bardziej \u015bwietlana? Czy nie zauwa\u017cy\u0142 zagro\u017cenia, \u017ce utwory napisane adekwatnie do jego umiej\u0119tno\u015bci i talentu mog\u0105 by\u0107 przyczyn\u0105 rych\u0142ego znikni\u0119cia z mapy tw\u00f3rc\u00f3w literatury wiolinistycznej, gdy\u017c nikt poza nim samym przez dziesi\u0105tki lat nie b\u0119dzie w stanie zmierzy\u0107 si\u0119 we w\u0142a\u015bciwy spos\u00f3b z t\u0105 arcytrudn\u0105 spu\u015bcizn\u0105?<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Na te pytania trudno dzi\u015b da\u0107 jednoznaczn\u0105 odpowied\u017a. Dla mnie, skrzypka, kt\u00f3ry niejednokrotnie wykonywa\u0142 dzie\u0142a Lipi\u0144skiego, wszystkie pytania zmierzaj\u0105 do jednej konkluzji: Lipi\u0144ski dysponowa\u0142 najwi\u0119kszymi umiej\u0119tno\u015bciami gry skrzypcowej w\u015br\u00f3d \u00f3wczesnych wirtuoz\u00f3w. Opinia Paganiniego, \u017ce Lipi\u0144ski by\u0142 drugim spo\u015br\u00f3d najwybitniejszych skrzypk\u00f3w swojej epoki, jest dla mnie bardzo w\u0105tpliwa, zw\u0142aszcza \u017ce wypowiedzia\u0142 j\u0105 sam zainteresowany. Lipi\u0144ski bowiem najprawdopodobniej g\u00f3rowa\u0142 nad Paganinim wieloma elementami gry, ale zw\u0142aszcza tym, \u017ce wykonywa\u0142 w spos\u00f3b nadzwyczajny utwory klasyk\u00f3w: Bacha i Beethovena, a tak\u017ce wielkich tw\u00f3rc\u00f3w mu wsp\u00f3\u0142czesnych. Paganini promowa\u0142 tylko siebie. Argumentem potwierdzaj\u0105cym moj\u0105 tez\u0119 jest fakt, \u017ce problemy techniczne zawarte w dzie\u0142ach Lipi\u0144skiego przekraczaj\u0105 wci\u0105\u017c mo\u017cliwo\u015bci wielu utalentowanych skrzypk\u00f3w \u2013 tych, kt\u00f3rzy nie najgorzej graj\u0105 Paganiniego.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Dlaczego skrzypkowie nie wykonuj\u0105 utwor\u00f3w Karola Lipi\u0144skiego?<\/span><\/span><\/span><\/strong><\/p>\n

 <\/span>Ale nie depczcie przesz\u0142o\u015bci o\u0142tarzy,<\/span><\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Cho\u0107 macie sami doskonalsze wznie\u015b\u0107;<\/span><\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Na nich si\u0119 ci\u0105gle \u015bwi\u0119ty ogie\u0144 \u017carzy,<\/span><\/span><\/em><\/span><\/p>\n

I mi\u0142o\u015b\u0107 ludzka stoi tam na stra\u017cy,<\/span><\/span><\/em><\/span><\/p>\n

I wy winni\u015bcie im cze\u015b\u0107!<\/span><\/span><\/em><\/span><\/p><\/blockquote>\n

Adam Asnyk<\/span><\/span><\/a>[9]<\/b><\/span><\/a><\/span><\/p>\n

 <\/span><\/p>\n

Powod\u00f3w niewykonywania utwor\u00f3w Lipi\u0144skiego przez skrzypk\u00f3w jest przynajmniej kilka. Pierwszy z nich to wysoki wsp\u00f3\u0142czynnik trudno\u015bci jego dzie\u0142. Zdaj\u0119 sobie spraw\u0119 z faktu, \u017ce niekt\u00f3rzy skrzypkowie w swych wypowiedziach zani\u017caj\u0105 warto\u015b\u0107 estetyczn\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci Lipi\u0144skiego, aby nie musieli si\u0119 jej uczy\u0107. Czasami wytyka si\u0119 Lipi\u0144skiemu na przyk\u0142ad to, \u017ce nikt go nie uczy\u0142 kompozycji. Zapytam wi\u0119c: czy Bach te\u017c nie by\u0142 samoukiem? Ile lekcji pobra\u0142 Mozart od Haydna? O dziele decyduje przecie\u017c talent tw\u00f3rcy, a nie liczba lekcji u znanego mistrza. Osobi\u015bcie uwa\u017cam, \u017ce niemal wszystkie dzie\u0142a Lipi\u0144skiego s\u0105 od strony technicznej dla ka\u017cdego dzisiejszego skrzypka literatur\u0105 najtrudniejsz\u0105, a dla wielu z nich wr\u0119cz niewykonaln\u0105. Dla mnie, skrzypka koncertuj\u0105cego, dowodem na prawdziwo\u015b\u0107 powy\u017cszej tezy jest fakt, \u017ce te najcz\u0119\u015bciej (ci\u0105gle za ma\u0142o jeszcze) wykonywane utwory Lipi\u0144skiego, tj. <\/span><\/span>II Koncert skrzypcowy D-dur <\/span><\/span><\/em>op. 21 oraz <\/span><\/span>Kaprysy D-dur <\/span><\/span><\/em>i <\/span><\/span>e-moll <\/span><\/span><\/em>op. 29, s\u0105 w tej tw\u00f3rczo\u015bci od strony technicznej dzie\u0142ami naj\u0142atwiejszymi, cho\u0107 r\u00f3wnie\u017c trudnymi.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Innym, r\u00f3wnie wa\u017cnym aspektem rzucaj\u0105cym \u015bwiat\u0142o na niepopularno\u015b\u0107 dzie\u0142 Lipi\u0144skiego w skrzypcowym \u015brodowisku, jest ich liczba i proporcja tych dost\u0119pnych na rynku w stosunku do wszystkich utwor\u00f3w skomponowanych przez polskiego geniusza. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Lipi\u0144skiego jest ca\u0142kiem bogata, gdy\u017c zawiera 34 dzie\u0142a opusowane oraz 27 kompozycji bez opusu. Zatem Lipi\u0144ski napisa\u0142 (w przybli\u017ceniu) tyle samo utwor\u00f3w, co Henryk Wieniawski. Dzie\u0142a Wieniawskiego s\u0105 wydane niemal w ca\u0142o\u015bci i wci\u0105\u017c s\u0105 wznawiane przez PWM. Z dzie\u0142 Lipi\u0144skiego wydanych przez tego krajowego monopolist\u0119 wydawniczego znajdziemy dzi\u015b na rynku bodaj tylko trzy opusy! Jest to w stosunku do utwor\u00f3w napisanych zaledwie pi\u0119\u0107 procent. Jak wi\u0119c mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o warto\u015bci dzie\u0142a tego kompozytora, skoro niemal ca\u0142a spu\u015bcizna nie zosta\u0142a w og\u00f3le wydana? Co mo\u017ce powiedzie\u0107 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie \u017cyj\u0105cy polski, a tym bardziej zagraniczny skrzypek na temat tej tw\u00f3rczo\u015bci? Niewiele, albo wr\u0119cz nic! Bardziej zainteresowani wykonawcy (w tym autor tych s\u0142\u00f3w), dzi\u0119ki determinacji i ch\u0119ci poznania prawdy o dziele polskiego geniusza skrzypiec, docieraj\u0105 do kopii pierwodruk\u00f3w i je studiuj\u0105, przygotowuj\u0105c si\u0119 do wykonania. I tu problem nast\u0119pny: koncerty i nagrania, czyli ich brak.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Mo\u017cna bez przesady stwierdzi\u0107, \u017ce ten wykonawca, kt\u00f3ry chcia\u0142by nauczy\u0107 si\u0119, a potem zagra\u0107 kt\u00f3ry\u015b z utwor\u00f3w Lipi\u0144skiego, stawia siebie na przegranej pozycji. Niewielu dyrygent\u00f3w orkiestr w Polsce zainteresowanych jest wsp\u00f3lnym koncertem z solist\u0105 chc\u0105cym zagra\u0107 kt\u00f3ry\u015b z koncert\u00f3w Lipi\u0144skiego. Jestem prawdopodobnie jedynym, albo jednym z kilku skrzypk\u00f3w polskich, kt\u00f3ry wykonuje m.in. <\/span><\/span>III Koncert e-moll <\/span><\/span><\/em>op. 24 <\/span><\/span><\/a>[10]<\/b><\/span><\/a>10. Przed laty utw\u00f3r ten gra\u0142 r\u00f3wnie\u017c W\u0142adys\u0142aw Wochniak \u2013 koncertmistrz WOSPRiT-u <\/span><\/span><\/a>[11]<\/b><\/span><\/a>. Od czasu nauczenia si\u0119 przeze mnie tego pi\u0119knego utworu do dzi\u015b min\u0119\u0142o niemal 15 lat, a wykona\u0142em go z orkiestr\u0105 tylko dwa razy (kilkakrotnie gra\u0142em go z fortepianem). Podobnie by\u0142o np. z <\/span><\/span>Wariacjami na tematy z opery \u201eKopciuszek\u201d Rossiniego <\/span><\/span><\/em>op.11, utworem oryginalnie skomponowanym na skrzypce i orkiestr\u0119<\/span><\/span><\/a>[12]<\/b><\/span><\/a>. W kwietniu 2013 roku oba dzie\u0142a (<\/span><\/span>III Koncert e-moll <\/span><\/span><\/em>op. 24 i <\/span><\/span>Wariacje na tematy z opery \u201eKopciuszek\u201d Rossiniego <\/span><\/span><\/em>op. 11) znalaz\u0142y si\u0119 na dwup\u0142ytowym albumie <\/span><\/span>Th e Power of Polish Violin <\/span><\/span><\/em>wydanym przez FFV Records<\/span><\/span><\/a>[13]<\/b><\/span><\/a>. Dystrybutorem zosta\u0142o Polskie Radio SA.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Nie \u017ca\u0142uj\u0119 wyzwa\u0144, kt\u00f3re przed laty podj\u0105\u0142em, cho\u0107 czas zainwestowany w przyswojenie tych dzie\u0142 by\u0142 niewsp\u00f3\u0142mierny do przyziemnych, ekonomicznych korzy\u015bci. Nauczy\u0142em si\u0119 na tym materiale wi\u0119cej ni\u017c na wielu kaprysach Paganiniego, Rodego czy Wieniawskiego razem wzi\u0119tych. Lipi\u0144ski uczy\u0142 mnie, jak korygowa\u0107 w\u0142asne b\u0142\u0119dy w prowadzeniu frazy, jak us\u0142ysze\u0107 niedoci\u0105gni\u0119cia intonacyjne w najwy\u017cszych pozycjach w grze dwud\u017awi\u0119kowej, jak p\u0142ynnie gra\u0107 na przemian <\/span><\/span>legato <\/span><\/span><\/em>i smyczkiem <\/span><\/span>sautill\u00e9 <\/span><\/span><\/em>i co zrobi\u0107, aby fl a\u017colety naturalne i sztuczne wyst\u0119puj\u0105ce po sobie brzmia\u0142y jednakowo. I to by\u0142o dla mnie niewymiern\u0105 korzy\u015bci\u0105! \u017ba\u0142uj\u0119, \u017ce utalentowani uczniowie i studenci nie maj\u0105 mo\u017cliwo\u015bci zaznajomienia si\u0119 z t\u0105 literatur\u0105, a co najwa\u017cniejsze: nie mog\u0105 skorzysta\u0107 z warsztatowo-artystycznego rozwoju przy udziale tego arcyciekawego, artystycznego materia\u0142u. Ale jak mog\u0105 si\u0119 z nim zaznajomi\u0107, je\u015bli w og\u00f3le nie ma nut, a tym bardziej nagra\u0144 tych dzie\u0142?<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

<\/a> M\u0142ode spo\u0142ecze\u0144stwo muzyczne czerpie gar\u015bciami z wzorc\u00f3w zarejestrowanych na no\u015bnikach elektronicznych i wizualnych. Najmodniejszym sposobem na zaznajomienie si\u0119 z dzie\u0142em jest wszechobecny internetowy YouTube. Niestety, i tam nie ma dzie\u0142 Lipi\u0144skiego. Na naszym rynku istniej\u0105 tylko trzy polskie p\u0142yty CD i dwie niemieckie<\/span><\/span>[14]<\/b><\/span><\/a>, wydane przy wsp\u00f3\u0142pracy Polskiego Radia, w ca\u0142o\u015bci po\u015bwi\u0119cone dzie\u0142om Karola Lipi\u0144skiego. Dwie nagra\u0142 nasz znakomity wirtuoz Konstanty Andrzej Kulka z zespo\u0142em Camerata Vistula Andrzeja Wr\u00f3bla dla fi rmy p\u0142ytowej Selene, a p\u0142yt\u0119 dla DUX-u \u2013 Dominika Falger. Dzie\u0142a koncertowe zarejestrowa\u0142 skrzypek Albrecht Laurent Breuninger z Polsk\u0105 Orkiestr\u0105 Radiow\u0105 dla niemieckiej wytw\u00f3rni p\u0142ytowej CPO. P\u0142yty z nagraniem Kulki (niestety nie ma ich w sprzeda\u017cy \u2013 fi rma Selene ju\u017c nie istnieje) zawieraj\u0105 oba tria \u2013 <\/span><\/span>g-moll <\/span><\/span><\/em>op. 8 i <\/span><\/span>A-dur <\/span><\/span><\/em>op. 12, <\/span><\/span>Trzy polonezy <\/span><\/span><\/em>op. 9, dwie fantazje \u2013 op. 23 i op. 33, <\/span><\/span>Kaprys D-dur <\/span><\/span><\/em>op. 29 nr 3 oraz <\/span><\/span>Impromptu D-dur <\/span><\/span><\/em>op. 34 nr 1. Dominika Falger nagra\u0142a z Filharmoni\u0105 Lubelsk\u0105 <\/span><\/span>II Koncert D-dur <\/span><\/span><\/em>op. 21 oraz wsp\u00f3\u0142uczestniczy\u0142a w wykonaniu <\/span><\/span>Uwertury D-dur<\/span><\/span><\/em>. Albrecht Laurent Breuninger nagra\u0142 cztery koncerty: <\/span><\/span>I fi s-moll, II D-dur<\/span><\/span><\/em>, <\/span><\/span>III e-moll <\/span><\/span><\/em>i <\/span><\/span>IV A-dur<\/span><\/span><\/em>. Istnieje tak\u017ce nagranie p\u0142ytowe <\/span><\/span>Wariacji na tematy z opery \u201eKopciuszek\u201d Rossiniego <\/span><\/span><\/em>op. 11 Karola Lipi\u0144skiego w interpretacji S\u0142awomira i Izabeli Tomasik\u00f3w DUX (407). To wszystko, co ukaza\u0142o si\u0119 w ostatnim dwudziestoleciu na naszym rynku fonograficznym. Nale\u017cy przy tym zaznaczy\u0107, \u017ce p\u0142yta Breuningera z Polsk\u0105 Orkiestr\u0105 Radiow\u0105 nie jest p\u0142yt\u0105 polsk\u0105. Chcia\u0142bym nadmieni\u0107, \u017ce kiedy w ostatnich kilku latach wielokrotnie zabiega\u0142em o nagranie <\/span><\/span>IV Koncertu A-dur <\/span><\/span><\/em>op. 32 oraz <\/span><\/span>Variations de bravuore sur une romance militaire D-dur <\/span><\/span><\/em>op. 22, otrzymywa\u0142em od w\u0142adz Polskiego Radia odmow\u0119. Poinformowano mnie, \u017ce te dzie\u0142a zosta\u0142y nagrane przez Albrechta Breuningera i Radio nie potrzebuje ju\u017c innych interpretacji. Gdy nadmieni\u0142em, \u017ce nie ma tych nagra\u0144 zarejestrowanych jeszcze przez \u017cadnego polskiego skrzypka, otrzyma\u0142em prost\u0105 odpowied\u017a: jest kryzys, a to, co mamy, nam wystarcza! W roku ubieg\u0142ym uda\u0142 si\u0119 nasz bodaj najwybitniejszy wirtuoz kilku ostatnich dziesi\u0119cioleci \u2013 Konstanty Andrzej Kulka do Ministra Kultury z pro\u015bb\u0105 o dotacj\u0119 na nagranie kompletu dzie\u0142 Lipi\u0144skiego na kilku p\u0142ytach CD. Przypomnia\u0142, \u017ce rok 2011 jest jubileuszowym rokiem Lipi\u0144skiego, przedstawi\u0142 w spos\u00f3b jasny cele, za\u0142o\u017cenia oraz kosztorys projektu. Minister wyrazi\u0142 swoje wielkie poparcie dla potrzeby krzewienia kultury narodowej, ale \u015brodk\u00f3w na ten cel nie przyzna\u0142. Z rozmowy z prof. Andrzejem Wr\u00f3blem<\/span><\/span><\/a>[15]<\/b><\/span><\/a>, dyrektorem artystycznym Cameraty Vistuli, dotycz\u0105cej w\u0142a\u015bnie nagra\u0144 dzie\u0142 Lipi\u0144skiego przez Konstantego Andrzeja Kulk\u0119 i jego zesp\u00f3\u0142, dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce arty\u015bci od 2004 roku sk\u0142adaj\u0105 coroczne wnioski o dotacj\u0119 na te nagrania w MKiDN i kolejni ministrowie projekty te odrzucaj\u0105!<\/span><\/span><\/a>[16]<\/b><\/span><\/a>.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Dlaczego wi\u0119c dzieje si\u0119 tak, \u017ce dobra polska literatura skrzypcowa jest ci\u0105gle nieznana i nie wzbudza zainteresowania w\u0142adz i animator\u00f3w \u017cycia kulturalnego w Polsce? Nie chcia\u0142bym tu snu\u0107 \u017cadnych teorii spiskowych, ale przyzna\u0107 nale\u017cy, \u017ce jako spo\u0142ecze\u0144stwo nie jeste\u015bmy zanadto zainteresowani nasz\u0105 rodzim\u0105 kultur\u0105. Chwalimy ch\u0119tnie wszystko, co do nas przychodzi z zewn\u0105trz. Op\u0142acamy sowicie i oklaskujemy wybitnych wykonawc\u00f3w zagranicznych. Promujemy na festiwalach Beethovena, Brahmsa, Schumanna \u2013 kompozytor\u00f3w, kt\u00f3rzy nie potrzebuj\u0105 \u017cadnej naszej promocji! Sprowadzamy zagraniczne zespo\u0142y teatralne na festiwale po\u015bwi\u0119cone Szekspirowi, op\u0142acamy wybitne orkiestry, aby mog\u0142y zaprezentowa\u0107 si\u0119 w Polsce. Robimy wiele rzeczy na pokaz, trwoni\u0105c wsp\u00f3lnie zarobione pieni\u0105dze. Kochamy wszystko, co niemieckie, francuskie, ameryka\u0144skie, rosyjskie. Nasze jest gorsze. Mo\u017cna by stworzy\u0107 formu\u0142\u0119, kt\u00f3ra w przeciwie\u0144stwie do znanego sloganu reklamowego brzmia\u0142aby odmiennie: kiepska sztuka, bo polska! Oczywi\u015bcie cieszymy si\u0119 szacunkiem z powodu Chopina, kt\u00f3ry by\u0142 Polakiem. Ba, mimo kryzysu na jego promocj\u0119 w 2010, jubileuszowym roku w\u0142adze kulturalne przeznaczy\u0142y dziesi\u0105tki milion\u00f3w z\u0142otych. Czy potrzebne to by\u0142o Chopinowi, kt\u00f3ry od zawsze jest uznanym przez \u015bwiat geniuszem? Uwa\u017cam, \u017ce je\u015bli cz\u0142owiek w przysz\u0142o\u015bci bli\u017cszej lub dalszej interesowa\u0107 si\u0119 b\u0119dzie muzyk\u0105 klasyczn\u0105, to dzie\u0142a Chopina b\u0119d\u0105 wci\u0105\u017c grane. A olbrzymie sumy przeznaczone na cele rocznicowe potrzebne by\u0142y raczej tym, kt\u00f3rzy grzej\u0105 si\u0119 ciep\u0142em i \u015bwiat\u0142em Chopina, a on wci\u0105\u017c jest ich najlepszym sponsorem.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Co jednak robi\u0107 z tymi tw\u00f3rcami, kt\u00f3rzy r\u00f3wnie\u017c przed laty mieli zas\u0142ugi dla kultury polskiej, a dzi\u015b na uczczenie ich jubileuszowych obchod\u00f3w nie ma pieni\u0119dzy? Co z Elsnerem, Paderewskim, Dobrzy\u0144skim, R\u00f3\u017cyckim, Noskowskim? Co wreszcie z Lipi\u0144skim? Skoro, jak skr\u00f3towo opisa\u0142em powy\u017cej, tak wiele dzi\u015b nam po jego sztuce wiolinistycznej pozosta\u0142o, to ten stan braku zainteresowania nie mo\u017ce chyba napawa\u0107 optymizmem.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

 <\/span><\/p>\n

Co nale\u017ca\u0142oby uczyni\u0107, aby t\u0119 sytuacj\u0119 zmieni\u0107?<\/span><\/span><\/span><\/strong><\/p>\n

Powo\u0142a\u0107 do \u017cycia Mi\u0119dzynarodowy Konkurs im. Karola Lipi\u0144skiego we Wroc\u0142awiu. Wiem, \u017ce jest to zadanie trudne i absorbuj\u0105ce. My\u015bl\u0119, \u017ce w\u0142adze miasta mog\u0142yby przychyli\u0107 si\u0119 do takiej idei, zw\u0142aszcza \u017ce Wroc\u0142aw jako wielkie centrum gospodarczo-kulturalne nie ma chyba tego typu mi\u0119dzynarodowej imprezy muzycznej. Warszawa ma Chopina, Pozna\u0144 \u2013 Wieniawskiego, Wroc\u0142aw mia\u0142by Lipi\u0144skiego.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Dzia\u0142ania przygotowawcze musia\u0142yby i\u015b\u0107 dwutorowo. \u015acie\u017cka pierwsza to pozyskiwanie niema\u0142ych \u015brodk\u00f3w na konkurs. I tu przyda\u0142oby si\u0119 utworzy\u0107 silne lobby z\u0142o\u017cone z wybitnych osobowo\u015bci: artyst\u00f3w, animator\u00f3w \u017cycia kulturalnego, tw\u00f3rc\u00f3w, intelektualist\u00f3w, naukowc\u00f3w, ludzi biznesu, polityk\u00f3w, kt\u00f3rzy mieliby ten sam cel: uczyni\u0107 z konkursu Lipi\u0144skiego sta\u0142\u0105 imprez\u0119 Wroc\u0142awia. Je\u015bli to dzia\u0142anie przynios\u0142oby zamierzony skutek, przysz\u0142y zarz\u0105d konkursu otrzymywa\u0142by na ka\u017cd\u0105 jego edycj\u0119 \u015brodki na ten cel od miasta. Dotacja taka musia\u0142aby zawiera\u0107 tak\u017ce \u015brodki na druk dzie\u0142 patrona konkursu, zw\u0142aszcza tych kompozycji, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 wykonywane podczas najbli\u017cszej jego edycji. Wydawane utwory mog\u0142yby opiera\u0107 si\u0119 na tych manuskryptach czy pierwodrukach, kt\u00f3re znajduj\u0105 si\u0119 w bibliotece Akademii Muzycznej we Wroc\u0142awiu. Edycj\u0119 nale\u017ca\u0142oby powierzy\u0107 temu wirtuozowi, kt\u00f3ry dzie\u0142a Lipi\u0144skiego ma w swoim repertuarze, na przyk\u0142ad Konstantemu Andrzejowi Kulce. Program trzyetapowego konkursu m\u00f3g\u0142by zawiera\u0107 utwory Bacha, Mozarta, Beethovena (tych kompozytor\u00f3w Karol Lipi\u0144ski bardzo ceni\u0142 i sam cz\u0119sto wykonywa\u0142 ich dzie\u0142a podczas recitali) oraz utwory patrona: fantazje, wariacje, kaprysy, koncerty. Mam w swojej kolekcji instrument, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142 niegdy\u015b do Karola Lipi\u0144skiego: skrzypce zbudowane przez niemieckiego mistrza Josepha Kloza w Mittenwaldzie w 1771 roku (zob. ilustracja 1). Skrzypce te m\u00f3g\u0142bym wypo\u017cyczy\u0107 temu wykonawcy, kt\u00f3ry zechcia\u0142by zaprezentowa\u0107 utwory Lipi\u0144skiego podczas koncertu inauguruj\u0105cego konkurs.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

<\/a>\"\"  <\/span><\/p>\n

Ilustracja 1. Skrzypce Josepha Kloza<\/span><\/span>[17]<\/b><\/span><\/a><\/span><\/em><\/p>\n

Dalsze szczeg\u00f3\u0142y takiego muzycznego przedsi\u0119wzi\u0119cia mam w g\u0142owie; sam przygotowuj\u0119 od przesz\u0142o 20 lat jedyny na \u015bwiecie pod wzgl\u0119dem formu\u0142y Mi\u0119dzynarodowy Konkurs im. Tadeusza Wro\u0144skiego na Skrzypce Solo w Warszawie i w razie potrzeby s\u0142u\u017cy\u0107 m\u00f3g\u0142bym swoj\u0105 wiedz\u0105 przysz\u0142ym organizatorom wroc\u0142awskiego konkursu.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Taki konkurs m\u00f3g\u0142by da\u0107 pot\u0119\u017cny impuls do ponownego wypromowania wspania\u0142ych utwor\u00f3w Lipi\u0144skiego, kt\u00f3rych m\u0142odzi wirtuozi z r\u00f3\u017cnych kraj\u00f3w mogliby si\u0119 nauczy\u0107. A to, \u017ce \u015bwiat ich wci\u0105\u017c nie zna i kompletnie niczego o nich nie wie, niestety stawia nas \u2013 Polak\u00f3w w niezbyt chlubnym \u015bwietle. Zw\u0142aszcza, gdy spojrzymy na naszych s\u0105siad\u00f3w \u2013 Czech\u00f3w czy Rosjan, o Niemcach nie wspominaj\u0105c, kt\u00f3rzy od zawsze dbali o swych wielkich tw\u00f3rc\u00f3w, wci\u0105\u017c zabiegaj\u0105c, by ci byli wykonywani na estradach \u015bwiata! Ale mo\u017ce w my\u015bl starego porzekad\u0142a \u2013 lepiej p\u00f3\u017ano ni\u017c wcale?<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

M\u00f3g\u0142by kto\u015b powiedzie\u0107, \u017ce taka agitacja na rzecz organizacji mi\u0119dzynarodowego konkursu skrzypcowego na konferencji naukowej to mo\u017ce niekoniecznie najlepszy pomys\u0142. C\u00f3\u017c to w\u0142a\u015bciwie ma wsp\u00f3lnego z tematyk\u0105 traktuj\u0105c\u0105 o sztuce wiolinistycznej Karola Lipi\u0144skiego? Odpowiem wprost: ma, i to wiele. Sztuka to nie tylko znaki i kody spisane na pi\u0119cioliniach. Do zaistnienia dzie\u0142a muzycznego potrzeba i tw\u00f3rcy, i odtw\u00f3rcy. Sztuka Lipi\u0144skiego nie mo\u017ce istnie\u0107 tylko w ksi\u0105\u017ckach czy w zapomnianych partyturach. Nie mo\u017ce by\u0107 przedmiotem bada\u0144 i rozpraw teoretycznych czy muzykologicznych na konferencjach naukowych, je\u015bli si\u0119 jej niemal wcale nie wykonuje! Muzyka musi \u017cy\u0107 w sercach wykonawc\u00f3w i s\u0142uchaczy. Wtedy staje si\u0119 sztuk\u0105. Tylko tak tworzy si\u0119 prawdziwy tr\u00f3jdzielny \u0142a\u0144cuch: tw\u00f3rca \u2013 odtw\u00f3rca \u2013 s\u0142uchacz. Jestem przekonany, \u017ce tw\u00f3rca przebywaj\u0105cy dzi\u015b w lepszym \u015bwiecie b\u0119dzie odczuwa\u0142 nasz\u0105 wdzi\u0119czno\u015b\u0107 za stworzone dla nas dzie\u0142a, gdy muzyka pisana przez niego \u201etalentem i sercem\u201d trafi nam \u2013 wykonawcom i s\u0142uchaczom \u2013 w\u0142a\u015bnie do serc. Uwa\u017cam, \u017ce trzeba zrobi\u0107 wszystko, co w naszej mocy, aby ocali\u0107 od zapomnienia wspania\u0142\u0105 sztuk\u0119 polskiego geniusza. O tym, \u017ce tak trzeba czyni\u0107, wiedzia\u0142a \u015bp. Profesor Maria Zduniak, kt\u00f3ra du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swego \u017cycia po\u015bwi\u0119ci\u0142a tej niezwyk\u0142ej postaci. Przywozi\u0142a z Niemiec do biblioteki swej rodzimej uczelni we Wroc\u0142awiu fotokopie pierwodruk\u00f3w jego dzie\u0142, a p\u00f3\u017aniej inspirowa\u0142a skrzypk\u00f3w do uczenia si\u0119 ich. Organizowa\u0142a mi\u0119dzynarodowe konferencje w celu propagowania jego sztuki. Promieniowa\u0142a dobroci\u0105 i pasj\u0105, zw\u0142aszcza wtedy, gdy m\u00f3wi\u0142a o Lipi\u0144skim \u2013 cz\u0142owieku i arty\u015bcie. Dlatego moje s\u0142owa skre\u015blone na tych kartach Jej w\u0142a\u015bnie dedykuj\u0119.<\/span><\/span><\/span> <\/span>\n<\/a>\n<\/a><\/p>\n

<\/a>[1<\/a>]<\/b> Zob. A. Schweitzer, <\/span><\/span><\/span>Jan Sebastian Bach. <\/i><\/span><\/span><\/span>Krak\u00f3w 1972, s. 134, 137. <\/span><\/span><\/p>\n

<\/a>[2<\/a>]<\/b> Na temat techniki smyczk\u00f3w skacz\u0105cych zob. S. Tomasik, <\/span><\/span>Kompas skrzypka<\/i><\/span><\/span>. Cz. 2. Warszawa 2007, rozdzia\u0142 1.<\/span><\/span><\/p>\n

<\/a>[3]<\/b><\/span><\/span><\/a> J.W. Reiss, <\/span><\/span>Wieniawski<\/span><\/span><\/em>. Krak\u00f3w 1985, s. 29.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\n<\/span><\/span><\/span>[4]<\/b><\/span><\/a> Por. S. Tomasik, <\/span><\/span>Kompas skrzypka<\/span><\/span><\/em>. Cz. 1. Warszawa 2005, s. 73.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\n<\/span><\/span><\/span><\/a>[5]<\/b><\/span><\/a> Por. S. Tomasik, <\/span><\/span>Abecad\u0142o dwud\u017awi\u0119kowe dla dzieci<\/span><\/span><\/em>. Warszawa 2011.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\n<\/span><\/span><\/span><\/a>[6]<\/b><\/span><\/a> O problematyce tej pisa\u0142em obszernie w ksi\u0105\u017cce metodycznej; zob. S. Tomasik, <\/span><\/span>Kompas skrzypka<\/span><\/span><\/em>. Cz. 1, rozdzia\u0142 <\/span><\/span>Na skrzypcach jak na organach \u2013 czy akord musi by\u0107 brzydki<\/span><\/span><\/em>.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\n<\/span><\/span><\/span><\/a>[7]<\/b><\/span><\/a> J. Powro\u017aniak, Lipi\u0144ski. Krak\u00f3w 1970, s. 34.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

<\/a>[8]<\/b><\/span><\/a> Koncepcja ta zosta\u0142a szczeg\u00f3\u0142owo opisana przez prof. Tadeusza Wro\u0144skiego w: tego\u017c, <\/span><\/span>Zagadnieniach<\/span><\/span><\/em> <\/span><\/span>gry skrzypcowej<\/span><\/span><\/em>. Cz. 1: <\/span><\/span>Intonacja<\/span><\/span><\/em>, Krak\u00f3w 1957, s. 14.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

<\/a><\/a><\/a><\/a><\/a><\/a>[9]<\/b><\/span><\/a> A. Asnyk, <\/span><\/span>Do m\u0142odych<\/span><\/span><\/em>. W: tego\u017c, <\/span><\/span>Pisma<\/span><\/span><\/em>. T. 2. Warszawa 1898, s. 60.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\n<\/span><\/span><\/span>[10]<\/b><\/span><\/a> Do koncertu tego skomponowa\u0142em wirtuozowsk\u0105 kadencj\u0119.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\n<\/span><\/span><\/span>[11]<\/b><\/span><\/a> Adnotacja o wykonaniu znajduje si\u0119 na partyturze <\/span><\/span>Koncertu e-moll<\/span><\/span><\/em>, sporz\u0105dzonej przez Tomasza Kiesewettera, b\u0119d\u0105cej w\u0142asno\u015bci\u0105 Biblioteki NOSPR-u. Wykonanie i nagranie radiowe nast\u0105pi\u0142o w grudniu 1966 r. [przyp. red.]<\/b>.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\n<\/span><\/span><\/span>[12]<\/b><\/span><\/a> <\/span><\/span>Trzeci Koncert e-moll <\/span><\/span><\/em>op. 24 Karola Lipi\u0144skiego zarejestrowa\u0142em w 2001 r. dla PR (nagrania archiwalne) z Narodow\u0105 Orkiestr\u0105 Symfoniczn\u0105 Polskiego Radia w Katowicach pod dyr. Stanislava Macury (Czechy), a <\/span><\/span>Wariacje na tematy z opery \u201eKopciuszek\u201d Rossiniego <\/span><\/span><\/em>op. 11 pod dyr. Massimliano Caldiego (W\u0142ochy) w roku 2007 r\u00f3wnie\u017c z NOSPR-em.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\n<\/span><\/span><\/span>[13]<\/b><\/span><\/a> Opr\u00f3cz dzie\u0142 Lipi\u0144skiego album zawiera koncerty skrzypcowe Ignacego Jana Paderewskiego, Zbigniewa Turskiego i Bartosza Kowalskiego w wykonaniu autora artyku\u0142u.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\n<\/span><\/span><\/span>[14]<\/b><\/span><\/a> Autor opisuje sytuacj\u0119 na rynku p\u0142ytowym zgodn\u0105 ze stanem z wiosny 2012 roku, kiedy artyku\u0142 zosta\u0142 dostarczony wydawcy [przyp. red.]<\/b>.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\n<\/span><\/span><\/span><\/a>[15]<\/b><\/span><\/a> Andrzej Wr\u00f3bel \u2013 znany polski wiolonczelista, profesor UMFC, organizator festiwali promuj\u0105cych muzyk\u0119 polsk\u0105. Niestrudzony propagator tw\u00f3rczo\u015bci Karola Lipi\u0144skiego. Zainspirowa\u0142 Konstantego Andrzeja Kulk\u0119 do wykonywania dzie\u0142 tego polskiego geniusza. Opracowa\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 fantazji i wariacji Lipi\u0144skiego dla Cameraty Vistuli.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\n<\/span><\/span><\/span><\/a>[16]<\/b><\/span><\/a> W roku 2013 sytuacja zmieni\u0142a si\u0119 na lepsze: wspomniana przez autora dotacja zosta\u0142a przyznana i w efekcie 6 XII 2012 roku w Warszawie odby\u0142a si\u0119 promocja 6 p\u0142yt z muzyk\u0105 Lipi\u0144skiego nagranych przez K.A. Kulk\u0119 oraz A. G\u0119bskiego (skrzypce), A. Liwanowsk\u0105-Lisieck\u0105 (skrzypce), A. Orlik (skrzypce), W. Proniewicza (skrzypce), G. Chmielewskiego (alt\u00f3wka), A. Wr\u00f3bla (wiolonczela) i R. Nura (kontrabas). Ponadto w roku 2012 ukaza\u0142a si\u0119 p\u0142yta z utworami Lipi\u0144skiego na skrzypce i fortepian nagrana przez B. Nizio\u0142a i P.A. Mazurkiewicza [przyp. red.]<\/b>.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\n<\/span><\/span><\/span><\/a>[17]<\/b><\/span><\/a> Skrzypce Josepha Kloza, wcze\u015bniej nale\u017c\u0105ce do Karola Lipi\u0144skiego, zakupi\u0142a od skrzypka rodzina Czarnomskich z Czarnomia. W posiadaniu Czarnomskich \u2013 by\u0142ych dziedzic\u00f3w maj\u0105tku granicz\u0105cego z posiad\u0142o\u015bci\u0105 Lipi\u0144skiego w Ur\u0142owie \u2013 instrument pozosta\u0142 przez ponad 120 lat. Skrzypce zosta\u0142y sprzedane p. Jerzemu Sadowskiemu z Warszawy w 1987 roku. Moj\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 sta\u0142y si\u0119 w 2001 roku.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

 <\/div>\n\t\t\t\t<\/div><\/span><\/p>\n

[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section][et_pb_section bb_built=”1″ _builder_version=”3.18.2″ background_color=”#2a5a53″ top_divider_style=”slant2″ top_divider_flip=”horizontal” prev_background_color=”#ffffff”][et_pb_row _builder_version=”3.0.48″ background_size=”initial” background_position=”top_left” background_repeat=”repeat”][et_pb_column type=”4_4″][et_pb_text admin_label=”Polecane artykuly” _builder_version=”3.18.2″ text_font=”|||on|||||” text_font_size=”17px” background_layout=”dark” custom_css_main_element=”border-bottom: 1px solid #2A5A53;” saved_tabs=”all”]<\/p>\n

Polecane artyku\u0142y<\/h1>\n

[\/et_pb_text][et_pb_blog admin_label=”Artyku\u0142y – Kultura” fullwidth=”off” posts_number=”12″ include_categories=”6″ show_more=”on” show_author=”off” show_date=”off” show_categories=”off” _builder_version=”3.18.2″ \/][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Fascynuj\u0105cym zagadnieniem dla dzisiejszego wykonawcy jest pr\u00f3ba odpowiedzi na nurtuj\u0105ce go pytanie: jak grali dawni mistrzowie? O ile\u017c \u0142atwiejsza jest ocena gry wirtuoz\u00f3w pocz\u0105tku XX stulecia, kt\u00f3rzy mogli sw\u00f3j kunszt muzyczny zarejestrowa\u0107 na wchodz\u0105cych w\u00f3wczas do u\u017cycia p\u0142ytach woskowych. <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2121,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_et_pb_use_builder":"on","_et_pb_old_content":"

Tadeusz Jeziorowski - cz\u0142onek Komisji Heraldycznej<\/p>

W symbolice mi\u0119dzynarodowej najwa\u017cniejszym znakiem identyfikuj\u0105cym pa\u0144stwo w gronie innych jest\u00a0herb\u00a0pa\u0144stwowy. Herb to znak utworzony z god\u0142a umieszczonego w polu tarczy herbowej.
Herbem Rzeczypospolitej Polskiej, maj\u0105cym nazw\u0119 w\u0142asn\u0105 \u2013\u00a0Orze\u0142 Bia\u0142y, jest od przesz\u0142o 700 lat widniej\u0105cy w polu czerwonym wizerunek ukoronowanego bia\u0142ego Or\u0142a ze z\u0142otym dziobem i szponami. Tak\u0105 sam\u0105 rol\u0119 jak herb, pe\u0142ni u nas god\u0142o, czyli Orze\u0142 z herbu Rzeczypospolitej, przedstawiony sam, bez tarczy. Znakiem r\u00f3wnorz\u0119dnym, a dzi\u015b w symbolice mi\u0119dzynarodowej nawet dominuj\u0105cym, jest\u00a0flaga pa\u0144stwowa\u00a0\u2013 okre\u015blony zestaw barw wywiedzionych zwykle z herbu pa\u0144stwowego.<\/p>

Barwami naszego pa\u0144stwa s\u0105\u00a0biel i czerwie\u0144. Ta ostatnia winna odpowiada\u0107 barwie cynobru, co sprecyzowano dopiero w 1927 r. Jako barwa narodowa dawniej cz\u0119sto wyst\u0119powa\u0142a czerwie\u0144 ciemniejsza \u2013 p\u0105s, karmazyn i zbli\u017cony do tego koloru amarant, co jeszcze dzi\u015b jest b\u0142\u0119dnie uwa\u017cane za w\u0142a\u015bciwy odcie\u0144 polskiej czerwieni. W poziomym uk\u0142adzie, w jakim nasze barwy wyst\u0119puj\u0105 przede wszystkim na fladze pa\u0144stwowej, biel u g\u00f3ry odpowiada bieli Or\u0142a, a czerwie\u0144 u do\u0142u \u2013 czerwieni pola herbowego (tarczy). Ustanowion\u0105 w 1919 r. polsk\u0105 flag\u0119 pa\u0144stwow\u0105 wykonuje si\u0119 zawsze z dw\u00f3ch r\u00f3wnych pas\u00f3w.
Barwy mog\u0105 by\u0107 prezentowane tak\u017ce na innych znakach narodowych, np. na\u00a0chor\u0105giewkach. W\u00f3wczas, w cz\u0119\u015bci swobodnej (po przeciwnej od drzewca), mo\u017ce by\u0107 tr\u00f3jk\u0105tne wci\u0119cie na wz\u00f3r dawnych\u00a0proporczyk\u00f3w\u00a0z lanc u\u0142a\u0144skich spopularyzowanych sukcesami jazdy polskiej w dobie wojen napoleo\u0144skich. Z kolei naramienne\u00a0opaski Armii Krajowej\u00a0czy cz\u0142onk\u00f3w\u00a0\u201eSolidarno\u015bci\u201dz 1980 r. by\u0142y tylko zestawem barw jak na fladze. O wiele starszym uk\u0142adem polskiej bieli i czerwieni jest upinana z nich w ko\u0142o\u00a0kokarda.<\/p>

Kokarda, kt\u00f3rej nazwa wywodzi si\u0119 z j\u0119zyka francuskiego, pierwotnie by\u0142a noszon\u0105 na nakryciu g\u0142owy ozdob\u0105 z p\u0119ku wst\u0105\u017cek, co Francuzi nazwali\u00a0cocarde. W XVIII w. u\u0142o\u017cona z bia\u0142ych wst\u0105\u017cek ju\u017c w ko\u0142o, sta\u0142a si\u0119 na kapeluszach mundurowych znakiem przynale\u017cno\u015bci pa\u0144stwowej. Przyj\u0119\u0142a si\u0119 w innych pa\u0144stwach i st\u0105d w r\u00f3\u017cnych j\u0119zykach jej nazwa brzmi podobnie: w j\u0119zyku w\u0142oskim\u00a0coccarda, niemieckim\u00a0Kokarde, angielskim\u00a0cockade. Tak, jak u nas, tak\u017ce u W\u0119gr\u00f3w jest to\u00a0kok\u00e1rda,\u00a0tylko Szwedzi pisz\u0105\u00a0kokard.<\/p>

W Rzeczypospolitej kokarda pierwotnie te\u017c by\u0142a bia\u0142a, symbolizuj\u0105c kr\u00f3lewsk\u0105 zwierzchno\u015b\u0107 w\u0142adzy nad wojskiem. Pod koniec XVIII w. i w latach Ksi\u0119stwa Warszawskiego noszona na czapkach bywa\u0142a ju\u017c bia\u0142o-czerwona, ale w Kr\u00f3lestwie Polskim sta\u0142a si\u0119 ponownie bia\u0142\u0105. Bia\u0142o-czerwona\u00a0kokarda narodowa\u00a0sankcj\u0119 ustawow\u0105 otrzyma\u0142a dopiero w Powstaniu Listopadowym. Sejm 7 lutego 1831 r. wprowadzi\u0142 kokard\u0119 dwubarwn\u0105, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do przyj\u0119tego powsta\u0144czego herbu Kr\u00f3lestwa Polskiego, przedstawiaj\u0105cego w ukoronowanej tarczy dwudzielnej w s\u0142up, tj. podzielonej pionowo, w czerwonych polach bia\u0142ego Or\u0142a i bia\u0142\u0105 Pogo\u0144 Litewsk\u0105. Herb ten odzwierciedla\u0142 dwoma god\u0142ami obie cz\u0119\u015bci dawnej Rzeczypospolitej. By\u0142 to pierwszy przepis ustalaj\u0105cy nasze bia\u0142o-czerwone barwy narodowe, towarzysz\u0105ce nam nieodmiennie do dzi\u015b.
Bia\u0142o-czerwone kokardy noszono w kolejnych powstaniach narodowych. W 1919 r. sta\u0142y si\u0119 na kr\u00f3tko oficjalnym znakiem powsta\u0144czego wojska w Wielkopolsce, a w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r. znaczy\u0142y \u017co\u0142nierzy-ochotnik\u00f3w oraz wspomagaj\u0105cych wojsko duszpasterzy, tzw. kapelan\u00f3w lotnych.<\/p>

W 2008 r. przywr\u00f3cenia kokardy narodowej (kt\u00f3re zosta\u0142o zainicjowane ju\u017c w 2006 r. w Poznaniu), podj\u0105\u0142 si\u0119 \u015bp. Lech Kaczy\u0144ski Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Od tej pory bia\u0142o-czerwone kokardy zdobi\u0105 uczestnik\u00f3w \u015bwi\u0105t narodowych \u2013 11 Listopada i 3 Maja.<\/p>

Zgodnie z zasadami podkre\u015blaj\u0105cymi nadrz\u0119dno\u015b\u0107 god\u0142a herbowego, a nie pola tarczy, na kt\u00f3rym god\u0142o wyst\u0119puje,\u00a0kokard\u0119 polsk\u0105\u00a0upina si\u0119 biel\u0105 w \u015brodku. Tylko je\u017celi kokarda ma by\u0107 t\u0142em dla przypinanego na ni\u0105 dodatkowo Or\u0142a, biel jest na zewn\u0105trz, a czerwie\u0144 wype\u0142nia \u015brodek.<\/p>

Bia\u0142o-czerwone kokardy to znak narodowej to\u017csamo\u015bci, st\u0105d zawsze nosimy je na sercu.
Kokarda narodowa\u00a0to nie kotylion!<\/p>

ZARZ\u0104DZENIE Nr 5\/MON
MINISTRA OBRONY NARODOWEJ
z dnia 9 kwietnia 2014 r.
w sprawie sposobu i okoliczno\u015bci stosowania symboli Rzeczypospolitej Polskiej w jednostkach Si\u0142 Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej
ROZDZIA\u0141 IV
Barwy Rzeczypospolitej Polskiej
\u00a7 22.
1. Barw bia\u0142o-czerwonych mo\u017cna u\u017cywa\u0107 w jednostkach:
1)\u00a0namalowanych na sprz\u0119cie wojskowym;
2)\u00a0w formie wst\u0119gi podczas uroczysto\u015bci z okazji ods\u0142oni\u0119cia w szczeg\u00f3lno\u015bci tablicy pami\u0105tkowej, pomnika, obelisku oraz otwarcia obiektu lub przekazania sprz\u0119tu;
3)\u00a0w formie szarfy do dekoracji urny z prochami podczas pogrzeb\u00f3w;
4)\u00a0w formie kokard narodowych u\u017cywanych podczas uroczysto\u015bci;
5)\u00a0jako element dekoracji podczas uroczysto\u015bci oraz w salach tradycji;
6)\u00a0na drukach i wydawnictwach wojskowych.
2. Udrapowane tkaniny w barwach bia\u0142o-czerwonych musz\u0105 mie\u0107 bia\u0142y pas u g\u00f3ry, a zawieszone pionowo bia\u0142y pas z lewej strony, patrz\u0105c z przodu.
3. Kokardy narodowe w barwach bia\u0142o-czerwonych:
1)\u00a0mog\u0105 by\u0107 u\u017cywane w szczeg\u00f3lno\u015bci z okazji: Dnia Flagi Rzeczypospolitej Polskiej, \u015awi\u0119ta Narodowego Trzeciego Maja, \u015awi\u0119ta Wojska Polskiego i Narodowego \u015awi\u0119ta Niepodleg\u0142o\u015bci;
2)\u00a0wpinane s\u0105 z lewej strony w klap\u0119 munduru lub ubioru cywilnego;
3)\u00a0sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z dw\u00f3ch okr\u0119g\u00f3w: bia\u0142ego centralnego oraz okalaj\u0105cego go czerwonego, o \u015brednicy 40 do 60 mm, przy czym promie\u0144 okr\u0119gu bia\u0142ego powinien stanowi\u0107 \u00bd promienia kokardy.<\/p><\/blockquote>","_et_gb_content_width":"","footnotes":""},"categories":[22,6],"tags":[],"class_list":["post-2090","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-czytelnia","category-kultura"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.o-nauce.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2090","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.o-nauce.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.o-nauce.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.o-nauce.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.o-nauce.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2090"}],"version-history":[{"count":59,"href":"https:\/\/www.o-nauce.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2090\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3524,"href":"https:\/\/www.o-nauce.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2090\/revisions\/3524"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.o-nauce.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/2121"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.o-nauce.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2090"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.o-nauce.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2090"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.o-nauce.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2090"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}