Po kupnie Zakopanego, po ogromnym, finansowym wysi\u0142ku, zad\u0142u\u017ceniu maj\u0105tku k\u00f3rnickiego \u2013 przysz\u0142o dzia\u0142a\u0107 W\u0142adys\u0142awowi Zamoyskiemu na nowym, nieznanym terenie w warunkach, kt\u00f3re dobrze oddaje powy\u017cszy cytat.<\/p>\n
Profesor Franciszek Bujak pi\u0119tnowa\u0142 co prawda, w swej pracy po\u015bwi\u0119conej Galicji, g\u0142\u00f3wnie ludzi skorych do krytyki, do dawania jedynych i niezawodnych recept, cho\u0107 jednocze\u015bnie nie poczuwaj\u0105cych si\u0119 do \u017cadnych obowi\u0105zk\u00f3w spo\u0142ecznych. Jednocze\u015bnie przyznawa\u0142, \u017ce \u201estron ujemnych i bolesnych\u201d jest bardzo du\u017co, i \u017ce pesymistyczne uwagi dotycz\u0105ce gospodarki w Galicji maj\u0105 silne, merytoryczne podstawy. Trudno by\u0142o jednak my\u015ble\u0107 o post\u0119pie i rozwija\u0107 jakikolwiek przemys\u0142 bez wsparcia ze strony pa\u0144stwa. W Galicji natomiast rz\u0105d wiede\u0144ski celowo hamowa\u0142 rozw\u00f3j gospodarczy, przeznaczaj\u0105c prowincji rol\u0119 dostawcy tanich, nisko przetworzonych produkt\u00f3w rolnych. Na terenie pozosta\u0142ych ziem polskich przemys\u0142 tworzyli ludzie fachowo przygotowani, natomiast w Galicji rol\u0119 t\u0119 wzi\u0119li na siebie arystokraci, niew\u0105tpliwie bez przygotowania, cz\u0119sto za\u015b dodatkowo bez uzdolnie\u0144. Byli oni najcz\u0119\u015bciej zaj\u0119ci czym innym, a wynaj\u0119ci przez nich zarz\u0105dcy albo kradli, albo niewiele wiedzieli na temat prowadzonych interes\u00f3w. Do wyj\u0105tk\u00f3w nale\u017celi ludzie tacy, jak ksi\u0105\u017c\u0119 Adam Sapieha [2], kt\u00f3ry:<\/p>\n
O intensywn\u0105 gospodark\u0119 dba\u0142 g\u0142\u00f3wnie w Krasiczynie, tu mia\u0142 za punkt honoru, aby maj\u0105tek prezesa Tow. Gospodarskiego \u015bwieci\u0142 przyk\u0142adem krajowi. Konie robocze ardeny, byd\u0142o ayrshiry, owce rambouillety, drenowane pola, nawo\u017cenie, selekcja nasion \u2013 wszystko to raczej jeszcze mia\u0142o charakter pokazu, propagandy ni\u017c racjonalnej, nowoczesnej produkcji, podobnie pr\u00f3by z winem i tytoniem w Bilczu. Jednak\u017ce ksi\u0119gi wykazywa\u0142y, \u017ce niekt\u00f3re z tych inwestycji mog\u0105 si\u0119 op\u0142aca\u0107. Obok licznych gorzelni, cegielni i m\u0142yn\u00f3w puszcza\u0142 si\u0119 ks. Adam na eksploatacj\u0119 wapna i gipsu w Bilczu, na wyr\u00f3b p\u0142ug\u00f3w w Krasiczynie, fajans\u00f3w w Siedliskach […] Kocha\u0142 las i dba\u0142 o niego , rad si\u0119 w le\u015bnictwie dokszta\u0142ca\u0142, stosuj\u0105c u siebie ostatnie zdobycze wiedzy […]. Przemys\u0142 drzewny w Galicji by\u0142 jeszcze w zacz\u0105tku: Sapieha wyrabia\u0142 u siebie podk\u0142ady kolejowe, klepk\u0119, beczki do w\u0142asnego browaru; pr\u00f3bki smo\u0142y i terpentyny posy\u0142a\u0142 w 1867 r. a\u017c na wystaw\u0119 parysk\u0105. W swym wielkim latyfundium przejawia\u0142 du\u017co inicjatywy, mia\u0142 baczne oko na wszystko i cieszy\u0142 si\u0119 na og\u00f3\u0142 dobrymi rezultatami [podkr. M.K.] [3].<\/p>\n
Poza tym pieni\u0105dze na inicjatywy gospodarcze przeznaczano albo ze zbytni\u0105 \u0142atwo\u015bci\u0105, albo z nadmiernym sk\u0105pstwem. W\u0142adys\u0142aw Zamoyski doskonale wpisywa\u0142 si\u0119 w t\u0119 regu\u0142\u0119. Uruchamia\u0142 przedsi\u0119wzi\u0119cia gospodarcze bez szczeg\u00f3lnej kalkulacji, je\u015bli tylko nakaz patriotyczny wydawa\u0142 mu si\u0119 do ich podj\u0119cia wystarczaj\u0105co istotny. Jednocze\u015bnie, w zastanawiaj\u0105cy wr\u0119cz spos\u00f3b, nie wykorzystywa\u0142 mo\u017cliwo\u015bci, kt\u00f3re stwarza\u0142o mu np. posiadanie Zakopanego. Potrafi\u0142, pod wp\u0142ywem matki, traci\u0107 czas na pr\u00f3by ulokowania na rynku pozna\u0144skim jakich\u015b \u015bladowych ilo\u015bci produkowanego w Szkole Domowej Pracy Kobiet w Ku\u017anicach myd\u0142a, kt\u00f3re ze wzgl\u0119du na jako\u015b\u0107 i koszty transportu nie mog\u0142o by\u0107 konkurencyjne, anga\u017cuj\u0105c w to dodatkowo swego plenipotenta z K\u00f3rnika Z. Celichowskiego, kt\u00f3ry powinien trudni\u0107 si\u0119 powa\u017cniejszymi sprawami[4]. Wydawa\u0142 si\u0119 nie dostrzega\u0107 potencja\u0142u tkwi\u0105cego w pensjonatach, sanatoriach, produkcji mebli, domowym przemy\u015ble pami\u0105tkarskim (je\u015bli idzie o Zakopane) dla kt\u00f3rych popyt stwarza\u0142a stale rosn\u0105ca liczba go\u015bci odwiedzaj\u0105cych Zakopane. Nie wykorzystywa\u0142 te\u017c szans, jakie dla dobrze prowadzonych folwark\u00f3w d\u00f3br k\u00f3rnickich (gdyby takimi by\u0142y) stwarza\u0142 rynek zbytu w Poznaniu. K\u00f3rnik \u201echodzi\u0142 dzier\u017cawami\u201d z kt\u00f3rych doch\u00f3d, zw\u0142aszcza po zako\u0144czeniu wojny, po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci, by\u0142 wr\u0119cz \u017ca\u0142osny.<\/p>\n
Nale\u017cy przypomnie\u0107, \u017ce gdy W\u0142adys\u0142aw przejmowa\u0142 K\u00f3rnik w spadku po wuju, Janie Dzia\u0142y\u0144skim, mimo obci\u0105\u017ce\u0144 do\u017cywociami dla babki i ciotki (z kt\u00f3rych zreszt\u0105 zrezygnowa\u0142y) maj\u0105tek by\u0142 nie tylko pi\u0119kny, ale i warto\u015bciowy. Wymaga\u0142 on bez w\u0105tpienia wiele pracy, nak\u0142ad\u00f3w i umiej\u0119tno\u015bci, by w trudnych warunkach zaboru pruskiego, przy zaniedbaniach wynikaj\u0105cych z wcze\u015bniejszej nieobecno\u015bci w\u0142a\u015bcicieli czy sekwestr\u00f3w, sta\u0107 si\u0119 warsztatem pracy przynosz\u0105cym zar\u00f3wno zyski, jak i chwa\u0142\u0119 w\u0142a\u015bcicielowi. Hrabia W\u0142adys\u0142aw nie mia\u0142 jednak ani wykszta\u0142cenia, ani do\u015bwiadczenia rolniczego. Plenipotent Z. Celichowski, humanista, tak\u017ce nie przejawia\u0142 zainteresowania rolnictwem, tym bardziej, \u017ce zarz\u0105dcy folwark\u00f3w, kt\u00f3re by\u0142yby ewentualnie we w\u0142asnej administracji musieliby zosta\u0107 wyposa\u017ceni w odpowiednie uprawnienia decyzyjne, a tymi nie lubi\u0142 si\u0119 on dzieli\u0107. Jego korespondencja z genera\u0142ow\u0105 J. Zamoysk\u0105 pe\u0142na jest mniej lub bardziej zakamuflowanych ostrze\u017ce\u0144 przed pr\u00f3bami brania folwark\u00f3w we w\u0142asny zarz\u0105d[5]. Nie bez znaczenia by\u0142a tak\u017ce osobowo\u015b\u0107 W\u0142adys\u0142awa, jednego z ostatnich, \u201eniepoprawnych\u201d romantyk\u00f3w polskich. Jego brak znacz\u0105cego sukcesu gospodarczego na terenie zaboru pruskiego znakomicie definiuje fragment ze Wspomnie\u0144 z Turwi Krzysztofa Morawskiego. Autor, wspominaj\u0105c walk\u0119 Polak\u00f3w z zapisami ustawy z 1904 r., kt\u00f3ra mia\u0142a uniemo\u017cliwi\u0107 polsk\u0105 parcelacj\u0119, przytacza przyk\u0142ad ma\u0142orolnego Kaczmarka ze wsi Kempa (pow. Szamotu\u0142y), kt\u00f3ry obszed\u0142 zakaz wszelkiej zabudowy na dzia\u0142ce nabytej, poprzez przerobienie na budynek mieszkalny zabudowa\u0144 gospodarczych. Co wi\u0119cej, wygra\u0142 proces przed Najwy\u017cszym S\u0105dem Administracyjnym w Berlinie, dzi\u0119ki czemu polska parcelacja (zdaniem jednego z \u00f3wczesnych autor\u00f3w niemieckich) \u201eprzespacerowa\u0142a si\u0119 przez luk\u0119 w ustawie\u201d. K. Morawski tak to skomentowa\u0142:<\/p>\n
To przestrzeganie praworz\u0105dno\u015bci [w pa\u0144stwie pruskim], mimo napi\u0119tej sytuacji walki narodowej, postulowa\u0142o ze strony polskiej specyficzny typ dzia\u0142acza spo\u0142ecznego. Nie byli tu przydatni romantyczni amatorzy, ludzie ofiarni i po\u015bwi\u0119caj\u0105cy si\u0119 na o\u0142tarzu ojczyzny z pi\u0119knym gestem. Odwrotnie, musieli to by\u0107 ludzie raczej zimni, wykszta\u0142ceni w prawie, ekonomice i statystyce, spokojni i zr\u00f3wnowa\u017ceni, kt\u00f3rzy przeciwstawiali wzmagaj\u0105cemu si\u0119 naciskowi \u015brodki obrony ustalone bez po\u015bpiechu i z zastanowieniem. Ka\u017cda decyzja musia\u0142a by\u0107 przemy\u015blana, dzia\u0142anie obliczone na d\u0142ugie lata systematycznej pracy [6].<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/www.o-nauce.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/01\/zamoyski-cien-300x169.jpg\")
<\/p>\n
Takim typem dzia\u0142acza hrabia W\u0142adys\u0142aw nie by\u0142, cho\u0107 obiektywnie przyzna\u0107 nale\u017cy, \u017ce w zaborze austriackim, czuj\u0105c si\u0119 jakby zwolniony z obowi\u0105zkowej nienawi\u015bci do Prusak\u00f3w, potrafi\u0142 w czasie procesu o Morskie Oko ujawni\u0107 wiele wspominanych przez K. Morawskiego cech, nie rezygnuj\u0105c jednocze\u015bnie z ca\u0142ego romantyzmu, ofiarno\u015bci i pi\u0119knych gest\u00f3w. Kocha\u0142 Ojczyzn\u0119 mi\u0142o\u015bci\u0105 \u015blep\u0105, bezwarunkow\u0105, idealizowa\u0142 j\u0105 do najdalszych granic, a obowi\u0105zki wzgl\u0119dem niej zawsze sta\u0142y na pierwszym miejscu, stanowi\u0105c podstaw\u0119 dzia\u0142a\u0144 hrabiego i usuwaj\u0105c na bok wszelkie kalkulacje, zw\u0142aszcza ekonomiczne.<\/p>\n
Sam proces nabycia d\u00f3br zakopia\u0144skich, zwi\u0105zane z nim zabiegi i koszty by\u0142y wielokrotnie prezentowane w do\u015b\u0107 licznych publikacjach. Nie stanowi\u0105 zatem przedmiotu zainteresowania w niniejszym artykule. Po obj\u0119ciu d\u00f3br zakopia\u0144skich hrabia mia\u0142 do rozwi\u0105zania dwa niezwykle istotne z punktu widzenia gospodarczego problemy. Po pierwsze jak prowadzi\u0107 gospodark\u0119, by zapewni\u0107 maj\u0105tkowi odpowiednie dochody, nie powtarzaj\u0105c jednocze\u015bnie (zw\u0142aszcza w zakresie gospodarki le\u015bnej) rabunkowych dzia\u0142a\u0144 poprzednich w\u0142a\u015bcicieli, i po drugie, w jaki spos\u00f3b szybko zgromadzi\u0107 zesp\u00f3\u0142 wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w, kt\u00f3ry by\u0142by w stanie wsp\u00f3\u0142tworzy\u0107 i realizowa\u0107 jego w\u0142asne idee. I cho\u0107 wielu ludzi zatrudnionych przez W. Zamoyskiego w pierwszych zakopia\u0144skich latach pozostawa\u0142o w s\u0142u\u017cbie u niego przez d\u0142ugi czas, wydaje si\u0119, \u017ce w pocz\u0105tkowym okresie osob\u0105, kt\u00f3rej pomys\u0142y i zaanga\u017cowanie by\u0142y najbli\u017csze sposobowi my\u015blenia hrabiego by\u0142 Kazimierz Langie. By\u0142o to niezwykle wa\u017cne, bowiem wbrew do\u015b\u0107 powszechnej, \u00f3wczesnej opinii o \u201e\u015bwietnym interesie\u201d, jaki zrobi\u0142 hrabia kupuj\u0105c Zakopane, najbli\u017csza prawdy wydaje si\u0119 opinia Z. Celichowskiego, plenipotenta k\u00f3rnickich d\u00f3br Zamoyskiego, kt\u00f3ry twierdzi\u0142, \u017ce interes ten by\u0142by \u015bwietny, gdyby dawa\u0142 chocia\u017c tyle, by op\u0142aci\u0107 procenty od po\u017cyczek zaci\u0105gni\u0119tych na maj\u0105tku k\u00f3rnickim dla jego zrealizowania. W li\u015bcie do genera\u0142owej Jadwigi Zamoyskiej, z intuicj\u0105 i du\u017c\u0105 znajomo\u015bci\u0105 motywacji towarzysz\u0105cych dzia\u0142aniom hrabiego pisa\u0142:<\/p>\n
[…] przynosi on tyle innych korzy\u015bci, tyle zdobyczy, \u017ce mo\u017cnaby przebole\u0107 nawet ma\u0142\u0105 strat\u0119 materyaln\u0105. To\u0107 zwykle praca dla dobra og\u00f3\u0142u nie przynosi materyalnych zysk\u00f3w, jest ofiar\u0105 i po\u015bwi\u0119ceniem. […] Dla p. hr. W\u0142adys\u0142awa samego kupno to jest i dlatego wa\u017cn\u0105 zdobycz\u0105, \u017ce przynios\u0142o mu zadowolenie, \u017ce sprawi\u0142o mu rado\u015b\u0107 szczer\u0105 \u2013 i \u017ce daje \u2013 co mo\u017ce najwa\u017cniejsze \u2013 odpowiedni\u0105 sposobno\u015b\u0107 do pracy i zaj\u0119cia, kt\u00f3remu si\u0119 odda z zami\u0142owaniem, a za kt\u00f3re mu kraj z pewno\u015bci\u0105 b\u0119dzie wdzi\u0119czny [7].<\/p>\n
Wszystko to prawda, poza ostatni\u0105 ocen\u0105, bowiem na \u201ewdzi\u0119czno\u015b\u0107 kraju\u201d musia\u0142 hrabia czeka\u0107 115 lat. Niemniej, id\u0105c tropem rozumowania Z.Celichowskiego, w sytuacji, w kt\u00f3rej hrabia, wraz z kupnem Zakopanego zyskiwa\u0142 wiele, lecz w zasadzie przekracza\u0142 granic\u0119 ryzyka ekonomicznego \u2013 rzutki, pomys\u0142owy, kompetentny, uczciwy i oddany sprawie wsp\u00f3\u0142pracownik by\u0142 nieoceniony. Kazimierz Langie posiada\u0142 na szcz\u0119\u015bcie wszystkie wymienione cechy. Urodzony 7 wrze\u015bnia 1839 r. by\u0142 starszy od hrabiego Zamoyskiego o 14 lat. Po maturze uko\u0144czy\u0142 szko\u0142\u0119 kadet\u00f3w in\u017cynierii wojskowej, przez 3 lata (1860-1862) studiowa\u0142 budownictwo w Berlinie, walczy\u0142 w powstaniu 1863 r., a po jego upadku studiowa\u0142 ekonomi\u0119 na wydziale filozoficznym uniwersytetu w Heidelbergu. By\u0142 przez p\u00f3\u0142tora roku kierownikiem dzia\u0142u ekonomicznego w krakowskim \u201eCzasie\u201d, zarz\u0105dza\u0142 dobrami na Polesiu, przez kilka lat zajmowa\u0142 si\u0119 rolnictwem we w\u0142asnym maj\u0105tku Dobrogoszczyce, a od 1878 r. zamieszka\u0142 w Krakowie i rozpocz\u0105\u0142 prac\u0119 w Towarzystwie Wzajemnych Ubezpiecze\u0144, gdzie pracowa\u0142 a\u017c do \u015bmierci (w 1897 r.) na stanowisku kierownika biura statystycznego, przez niego samego stworzonego od podstaw. Gdy do wiedzy i do\u015bwiadczenia doda\u0107 niespo\u017cyt\u0105 energi\u0119, podobn\u0105 do tej z jak\u0105 hrabia anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w niekt\u00f3re przedsi\u0119wzi\u0119cia \u2013 otrzymujemy wsp\u00f3\u0142pracownika niemal idealnego, kt\u00f3rego wk\u0142ad w wiele dzia\u0142a\u0144 W. Zamoyskiego jest trudny do przecenienia. K. Langie do\u015bwiadczy\u0142 osobi\u015bcie szans, jakie pojawi\u0142y si\u0119 przed Galicj\u0105 w po\u0142owie XIX w.. Hrabia, kupuj\u0105c Zakopane w 1889 r., z cz\u0119\u015bci z nich nie m\u00f3g\u0142 ju\u017c skorzysta\u0107, cho\u0107 wiele nadal by\u0142o aktualnych. Na czym te szanse polega\u0142y? Najkr\u00f3cej zdefiniowa\u0142 je S. Kieniewicz w cytownej ju\u017c monografii Adama Sapiehy pisz\u0105c:<\/p>\n Druga po\u0142owa 19 w. by\u0142a dla wielkiej w\u0142asno\u015bci w Galicji okresem dobrej koniunktury. Warto\u015b\u0107 ziemi ci\u0105gle sz\u0142a w g\u00f3r\u0119, a\u017c do wielkiej wojny, co bardzo u\u0142atwia\u0142o kredyt. Ceny zb\u00f3\u017c by\u0142y dobre a\u017c do 1884 r., a robocizna bajecznie tania. Przywileje polityczne ziemia\u0144stwa (obszar dworskie, kurie wyborcze) dawa\u0142y si\u0119 wykorzysta\u0107 dla gospodarczych cel\u00f3w. Wreszcie wykup pa\u0144szczyzny, a potem r\u00f3wnie\u017c prawa propinacji z fundusz\u00f3w krajowych dostarczy\u0142y ziemianom kapita\u0142u obrotowego. Z koniunktury tej , przyzna\u0107 trzeba, wielka w\u0142asno\u015b\u0107 nie zawsze umia\u0142a skorzysta\u0107 […] [8].<\/p>\n Dobra zakopia\u0144skie nie produkowa\u0142y co prawda zb\u00f3\u017c, hrabia nie zamierza\u0142 tak\u017ce sprzedawa\u0107 ziemi (kredytu unika\u0142), a wykup pa\u0144szczyzny nast\u0105pi\u0142 na d\u0142ugo przed nabyciem przez niego Zakopanego, niemniej jednak z pozosta\u0142ych udogodnie\u0144 gospodarczych m\u00f3g\u0142 korzysta\u0107. By tego dokona\u0107 potrzebowa\u0142, zw\u0142aszcza w pocz\u0105tkowym okresie, rady, jak wykorzysta\u0107 nabyty maj\u0105tek, by nie sta\u0142 si\u0119 on k\u0142opotliwym ci\u0119\u017carem trudnym do uniesienia.<\/p>\n Trudno dzi\u015b ustali\u0107 w jakich okoliczno\u015bciach W. Zamoyski pozna\u0142 K. Langiego. Z du\u017c\u0105 doz\u0105 prawdopodobie\u0144stwa mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce przyczyni\u0142 si\u0119 do tego hr. Artur Potocki[9]. W (nie datowanym niestety) li\u015bcie do W. Zamoyskiego Kazimierz Langie napisa\u0142:<\/p>\n Mam polecenie od Pana Hrabiego Artura Potockiego, s\u0142u\u017cy\u0107 JWMPanu Hrabiemu w sprawie pilnej i wa\u017cnej, dla kt\u00f3rej umy\u015blnie do Warszawy jestem przys\u0142any [10].<\/p>\n Bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce p\u00f3\u017aniejsza, zachowana korespondencja, rozpoczynaj\u0105ca si\u0119 od wrze\u015bnia 1889 r., znamionuje bli\u017csze, nawet serdeczne kontakty ( np. w grudniu 1889 r. K. Langie pisa\u0142: \u201eNiby\u017c to mnie \u0142atwo kiedykolwiek zako\u0144czy\u0107 gaw\u0119d\u0119 z Panem Hrabi\u0105\u201d)[11], owa \u201esprawa pilna i wa\u017cna\u201d mog\u0142a by\u0107 okazj\u0105 do ich pierwszego kontaktu. W ka\u017cdym razie, od spraw drobnych a\u017c po sp\u00f3r o Morskie Oko, powo\u0142anie Sp\u00f3\u0142ki Handlowej w Zakopanem czy zaanga\u017cowanie w tworzenie Banku Ziemskiego \u2013 ich wsp\u00f3\u0142praca trwa\u0142a nieprzerwanie a\u017c do \u015bmierci K. Langiego.<\/p>\n Po kupnie Zakopanego, po pocz\u0105tkowym okresie powszechnego entuzjazmu, uznania i gratulacji \u2013 W\u0142adys\u0142aw Zamoyski pozosta\u0142 de facto sam w obliczu k\u0142opot\u00f3w, jakie nabycie tego, zdewastowanego w gruncie rzeczy maj\u0105tku, ze sob\u0105 nios\u0142o. W zbiorach r\u0119kopis\u00f3w k\u00f3rnickich, w ich cz\u0119\u015bci dotycz\u0105cej Zakopanego, zachowa\u0142 si\u0119 licz\u0105cy 16 stron formatu A4 list \u2013 memoria\u0142 K. Langiego, dotycz\u0105cy niezb\u0119dnych, jego zdaniem, dzia\u0142a\u0144. W jego wst\u0119pie napisa\u0142: \u201eCodziennie zbiera\u0142em si\u0119 pisa\u0107, bo mi si\u0119 tysi\u0119czne my\u015bli t\u0142ocz\u0105 coby w Zakopanem robi\u0107 warto, a czego tyka\u0107 nie warto[…]\u201d[12]. Pomijaj\u0105c drobne, cho\u0107 z punktu widzenia tworzenia zespo\u0142u pracownik\u00f3w istotne, uwagi personalne \u2013 najistotniejsze propozycje dotyczy\u0142y szynk\u00f3w, i og\u00f3lniej, mo\u017cliwo\u015bci tkwi\u0105cych w propinacji[13], prz\u0119dzalni lnu, fabryki papieru, budowy hoteli i pensjonat\u00f3w, produkcji mleczarskiej obliczonej na zbyt w\u015br\u00f3d odwiedzaj\u0105cych Zakopane oraz og\u00f3lnych zasad organizowania przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 gospodarczych w postaci sp\u00f3\u0142ek lub stowarzysze\u0144. Wszystkie przytoczone powy\u017cej propozycje warte s\u0105 szerszego om\u00f3wienia.<\/p>\n \u201eZastanawiaj\u0105c si\u0119 g\u0142\u0119biej nad my\u015bl\u0105 rzucon\u0105, obj\u0119cia szynk\u00f3w we w\u0142asn\u0105 administracj\u0119 \u2013 nie widz\u0119 w tem trudno\u015bci takich nieprzezwyci\u0119\u017conych , jakie si\u0119 z pozoru wydaj\u0105\u201d uwa\u017ca\u0142 K. Langie. Trzeba przyzna\u0107, \u017ce realnie ocenia\u0142 mo\u017cliwo\u015bci tkwi\u0105ce w tej dziedzinie handlu i dobrze zna\u0142 zasady oraz ewentualne zagro\u017cenia zwi\u0105zane z jego prowadzeniem. Wiedzia\u0142., \u017ce w tym czasie gorzelnie mia\u0142y spore zapasy nie sprzedanej, dwuletniej w\u00f3dki, i \u017ce w zwi\u0105zku z tym ka\u017cdy producent da ch\u0119tnie nawet p\u00f3\u0142roczny kredyt. \u0141atwo te\u017c by\u0142o w\u00f3wczas zawrze\u0107 dobry, d\u0142ugoterminowy kontrakt, co K. Langie hrabiemu doradza\u0142, bowiem korzystne warunki na rynku mog\u0142y si\u0119 zmieni\u0107 w ci\u0105gu kilku miesi\u0119cy. Co do zagro\u017ce\u0144, to wynika\u0142y one najog\u00f3lniej z uczciwo\u015bci prowadz\u0105cych szynki. Chodzi\u0142o generalnie o to, by nie oszukiwali poprzez rozcie\u0144czanie trunk\u00f3w wod\u0105 oraz, by nie pr\u00f3bowali sprzedawa\u0107 sprowadzanej przez siebie w\u00f3dki. Co do pierwszej kwestii K. Langie uwa\u017ca\u0142, \u017ce:<\/p>\n Kontrola nad tem \u017ceby wody nie dolewali nietrudna przecie\u017c wobec zakazu, \u017ce nie wolno z flaszek, tylko wprost z beczki szynkowa\u0107 \u2013 tem bardziej jeszcze je\u017celiby Pan Hrabia te m\u0105dre szampa\u0144skie krany, w formie tylko mniej ozdobne, a wi\u0119c i ta\u0144sze, do tego zaaplikowa\u0107 zechcia\u0142 [14].<\/p>\n Kontrol\u0119, czy szynkarze nie sprowadzaj\u0105 w\u00f3dki na w\u0142asny rachunek uwa\u017ca\u0142 za trudniejsz\u0105, ale mo\u017cliw\u0105 do przeprowadzenia. Proponowa\u0142 rozwi\u0105zanie przebieg\u0142e i nieco kontrowersyjne. Uwa\u017ca\u0142 mianowicie za wa\u017cne, by kontroler z administracji maj\u0105tku, kt\u00f3ry ci\u0105gle powinien obje\u017cd\u017ca\u0107 wszystkie karczmy \u201eporobi\u0142 sobie po paru przyjaci\u00f3\u0142 pomi\u0119dzy ch\u0142opami w ka\u017cdej wsi\u201d, obiecuj\u0105c im sute nagrody, wyp\u0142acane na koszt nieuczciwego szynkarza, za ka\u017cd\u0105 zg\u0142oszon\u0105 i udowodnion\u0105 defraudacj\u0119. Sprawy te powinny by\u0107 uregulowane wcze\u015bniej formalnie:<\/p>\n Oczywi\u015bcie kontrakt z szynkarzem musi by\u0107 tak napisany, \u017ceby te nagrody on p\u0142aci\u0142, a nie Dziedzic, i \u017ceby jeszcze drugie tyle p\u0142aci\u0142, na wynagrodzenie dla kontrolera za ka\u017cd\u0105 wy\u0142apan\u0105 defraudacy\u0119. Zar\u0119czam, \u017ce tylko w pierwszym roku by\u0142yby z tem k\u0142opoty. Potem przyzwyczailiby si\u0119 ju\u017c ludzie: \u017ce nie wolno [15].<\/p>\n Nie myli\u0142 si\u0119 Langie co do tego, \u017ce mo\u017cna wprowadzi\u0107 skuteczny system kontroli, natomiast jego wiara, i\u017c ludzie przyzwyczaj\u0105 si\u0119 do nakaz\u00f3w uczciwo\u015bci by\u0142a z\u0142udna, co potwierdza ca\u0142e nast\u0119pne 21 lat, w ci\u0105gu kt\u00f3rych hrabia boryka\u0142 si\u0119 stosunkowo cz\u0119sto z oszustwami ze strony dzier\u017cawc\u00f3w szynk\u00f3w i karczm. W. Zamoyski powiedzia\u0142 kiedy\u015b, \u017ce: \u201ekto w\u00f3dk\u0119 do kieliszka nalewa, ten rz\u0105dzi ca\u0142\u0105 wsi\u0105\u201d. K. Langie, przypominaj\u0105c hrabiemu ten bardzo trafny s\u0105d, uwa\u017ca\u0142 to za g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0119, dla kt\u00f3rej dziedzic, a nie \u017byd-karczmarz powinien decydowa\u0107 o handlu trunkami. Powod\u00f3w takiego rozwi\u0105zania widzia\u0142 zreszt\u0105 wi\u0119cej. Po pierwsze uwa\u017ca\u0142, \u017ce przy prawid\u0142owej kontroli, kt\u00f3rej zorganizowanie mo\u017ce zaj\u0105\u0107 kilka miesi\u0119cy, zyski b\u0119d\u0105 bez por\u00f3wnania wi\u0119ksze, ni\u017c z wydzier\u017cawiania szynk\u00f3w. Po drugie, tylko w ten spos\u00f3b mo\u017cna by\u0142o sprawdzi\u0107 ile jest wart ka\u017cdy z szynk\u00f3w i gdyby mia\u0142o si\u0119 okaza\u0107, \u017ce kontrolowanie tych najbardziej oddalonych od siedziby maj\u0105tku jest zbyt kosztowne \u2013 mo\u017cna by je by\u0142o wydzier\u017cawi\u0107. Po trzecie, \u0142atwiej by\u0142oby w lokalach we w\u0142asnej administracji przestrzega\u0107 przepis\u00f3w porz\u0105dkowych (nie sprzedawa\u0107 na kredyt, zamyka\u0107 o wskazanej porze itd.). Po czwarte, szynki mog\u0142yby stanowi\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142o informacji o tym, co dzieje si\u0119 w danej wsi, kto w niej przewodzi, czego jej potrzeba. Po pi\u0105te wreszcie, K. Langie uwa\u017ca\u0142, \u017ce: \u201eszynki te gotowemi pepinierami [miejscami przygotowania przysz\u0142ych kadr] by\u0142yby do sp\u00f3\u0142ek handlowych\u201d, proponowa\u0142 bowiem hrabiemu, by przy ka\u017cdym szynku by\u0142 sklepik, w kt\u00f3rym okoliczni ch\u0142opi mogliby kupi\u0107 wszystko, co by\u0142o im niezb\u0119dne, ale gdzie tak\u017ce mogliby sprzeda\u0107 swoje produkty. 27 grudnia 1889 r. pisa\u0142 do hrabiego:<\/p>\n Bo c\u00f3\u017c on mo\u017ce mie\u0107? \u2013 jaja, kury, owies, len, kartofle, s\u0142om\u0119, siano, sk\u00f3r\u0119, ciel\u0119, owc\u0119 \u2013 a to\u0107 to s\u0105 wszystko rzeczy, kt\u00f3re je\u017celi nie Pan Hrabia sam na handel lub na przer\u00f3bk\u0119, to Zak\u0142ad Pani Jenera\u0142owej na spo\u017cycie, ci\u0105gle i w du\u017cych ilo\u015bciach potrzebowa\u0107 b\u0119dzie. To\u017c lepiej wiele z tych rzeczy tanio zamiennym handlem na miejscu nabywa\u0107 z pierwszej r\u0119ki \u2013 ani\u017celi furmanki osobne gdzie\u015b po targach za tem posy\u0142a\u0107 i od przekupnia nabywa\u0107 [16].<\/p>\n By\u0142a w tym naturalnie kalkulacja ekonomiczna i s\u0142uszne, jak wykaza\u0142a ca\u0142a przysz\u0142a historia handlu trunkami w Zakopanem, przewidywanie sukcesu finansowego, ale tak\u017ce ch\u0119\u0107 przej\u0119cia szynk\u00f3w z r\u0105k \u017cydowskich, nie tylko ze wzgl\u0119d\u00f3w konkurencyjnych, czego K. Langie nie kry\u0142, a co bardzo odpowiada\u0142o hrabiemu:[17]<\/p>\n Mo\u017ce w tem jest cokolwiek uprzedzenia z mej strony , ale spraw\u0119 t\u0119 niemal za wa\u017cniejsz\u0105 poczytywa\u0142bym ni\u017c za\u0142o\u017cenie jakiej fabryczki \u2013 i z ca\u0142\u0105 satysfakcj\u0105 wyrzuca\u0142bym \u017cyd\u00f3w z karczem. […] A dla tego radzi\u0142em na pierwszy rok tych samych \u017cyd\u00f3w w charakterze szynkarzy pozostawi\u0107 na karczmach, kt\u00f3rzy propinatorami byli \u2013 bo o wiele \u0142atwiejsza rzecz wyrzuci\u0107 go po roku i nie za to, \u017ce \u017cyd, tylko za to \u017ce oszust, \u017ce zaufania Pana Hrabiego nadu\u017cy\u0142, \u017ce lud wiejski oszukiwa\u0142, wody dolewa\u0142 itp., a kt\u00f3ry\u017c \u017cyd od oszuka\u0144stwa przez rok powstrzyma\u0107 si\u0119 potrafi? Jestem pewny, \u017ce sprytny kontroler ka\u017cdego z nich na oszustwie wy\u0142apie! […] Powtarzam, \u017ce cho\u0107by straty w pocz\u0105tkach grozi\u0142y, niewaha\u0142bym si\u0119 ani nie zra\u017ca\u0142 tem, bo w przysz\u0142o\u015bci zyski widz\u0119 w tym pieni\u0119\u017cne i moralne [podkr. M. K.] ogromne [18].<\/p>\n Pozbywanie si\u0119 jednak na wielk\u0105 skal\u0119 \u017cydowskich karczmarzy, wprawionych od lat, a nawet pokole\u0144, w swym fachu, by\u0142o ryzykowne. Trudno by\u0142o ich, z dnia na dzie\u0144, zast\u0105pi\u0107 kim\u015b innym. By\u0142 to powszechny problem w Galicji. Ciotka W. Zamoyskiego, Anna z Dzia\u0142y\u0144skich Potocka tak pisa\u0142a na ten temat w swych pami\u0119tnikach:<\/p>\n Ach ta propinacja! co za krzy\u017c dla ludzi chc\u0105cych dzia\u0142a\u0107 uczciwie! W Oleszycach powyganiali\u015bmy \u017byd\u00f3w z karczem i dali na nie katolik\u00f3w, ale strach, co si\u0119 dzia\u0142o! Ka\u017cdy z tych karczmarzy rozpi\u0142 si\u0119 na dziadowski bicz, niemoralno\u015b\u0107 by\u0142a sto razy gorsza jak u \u017byd\u00f3w, i jeszcze rat\u0119 do propinacji g\u0142\u00f3wnej za ka\u017cdego z nich p\u0142aci\u0107 trzeba by\u0142o. W Rymanowie zn\u00f3w ta sama pr\u00f3ba; ka\u017cdego \u017byda trzeba by\u0142o latami wygryza\u0107 z karczmy procesami, a na mn\u00f3stwo karczmarzy, kt\u00f3rych pr\u00f3bowali\u015bmy, na palcach mog\u0142abym porachowa\u0107 dobrych. […] Ale i tu w\u0142adze winne ogromnie wiele! Jak cz\u0119sto si\u0119 zdarza\u0142o, \u017ce mi karczmarza bardzo porz\u0105dnego, katolika, niszczyli, toleruj\u0105c sprzedawanie w\u00f3dki bezprawne u \u017byd\u00f3w […] nie mogli uczciwi ludzie absolutnie wyj\u015b\u0107 na swoje; oni dzi\u015b w Ameryce odrabiaj\u0105 d\u0142ugi na karczmie pozaci\u0105gane, a w chwili, co pisz\u0119 te s\u0142owa, po d\u0142ugiej arendzie katolickiej zn\u00f3w \u017byda w Polanach musia\u0142am osadzi\u0107, cho\u0107 katolika ze \u015bwiec\u0105 przez ca\u0142y rok szuka\u0142am. A nota bene od katolik\u00f3w bra\u0142am trzeci\u0105, czasem czwart\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tego, co by mi \u017byd by\u0142 dawa\u0142[19].<\/p>\n Inna propozycja dotyczy\u0142a, do\u015b\u0107 popularnej w okolicach Zakopanego, uprawy lnu. Poniewa\u017c jego prz\u0119dzenie w warunkach domowych by\u0142o pracoch\u0142onne, K. Langie uwa\u017ca\u0142, \u017ce \u201ech\u0142opki pr\u00f3\u017cniaczki\u201d robi\u0107 tego nie chc\u0105, a ca\u0142y surowy, wymi\u0119dlony len sprzedaj\u0105 \u017bydom, w zamian kupuj\u0105c od nich drogie, sprowadzane ze \u015al\u0105ska prz\u0119dziwo s\u0142abej jako\u015bci, mieszane z bawe\u0142n\u0105, z kt\u00f3rego dopiero, na domowych warsztatach, tkaj\u0105 p\u0142\u00f3tno. Uprawa lnu wspierana by\u0142a w\u00f3wczas w Galicji przez k\u00f3\u0142ka i towarzystwa rolnicze, kt\u00f3re sprowadza\u0142y z zagranicy nasiona dobrych odmian i odsprzedawa\u0142y je rolnikom po ni\u017cszych cenach, ale efekty tych dzia\u0142a\u0144 by\u0142y nik\u0142e. Wed\u0142ug F. Bujaka \u201ekwestya uprawy lnu i konopii jest typowym, cho\u0107 drobnym, przyk\u0142adem konserwatyzmu ludu i niedo\u0142\u0119stwa rolniczej akcyi spo\u0142ecznej w Galicyi\u201d[20]. K. Langie proponowa\u0142 zatem przedsi\u0119wzi\u0119cie, kt\u00f3re pomog\u0142oby wydoby\u0107 g\u00f3rali z zale\u017cno\u015bci od \u017cydowskich po\u015brednik\u00f3w, dostarcza\u0142oby prz\u0119dziwa lepszej jako\u015bci, a przy okazji pozwoli\u0142oby hrabiemu \u201epieni\u0119\u017cnie \u015bwietny robi\u0107 na tym interes\u201d. Sugerowa\u0142, by wykorzysta\u0107 istniej\u0105c\u0105 turbin\u0119 wodn\u0105 oraz budynek tartaczny, ustawi\u0107 w nim 1000 wrzecion mechanicznych (5 warsztat\u00f3w po 200 wrzecion) sprowadzonych z Chemnitz w Saksonii wraz z mechanikiem, kt\u00f3ry przyjecha\u0142by na 3 miesi\u0105ce, by maszyny ustawi\u0107 i przyuczy\u0107 kilku miejscowych pracownik\u00f3w do ich obs\u0142ugiwania. Do pomys\u0142u tego by\u0142 K. Langie bardzo przywi\u0105zany, niemniej jednak sugerowa\u0142 hrabiemu:<\/p>\n […] zawsze przecie\u017c wracam do swego: \u017ce Pan Hrabia nie powinien w\u0142asnych pieni\u0119dzy w takie przedsi\u0119biorstwa k\u0142a\u015b\u0107 \u2013 tylko da\u0107 si\u0142\u0119 wody, budynek, turbin\u0119, co samo ju\u017c reprezentowa\u0107 mo\u017ce \u00bc do \u00bd og\u00f3lnej warto\u015bci fabryki \u2013 a reszt\u0119 kapita\u0142u zak\u0142adowego i obrotowy ca\u0142y zebra\u0107 przez wypuszczenie akcji. 50 przedsi\u0119biorstw takich, a ka\u017cde w\u0142asno\u015bci\u0105 innej sp\u00f3\u0142ki akcyjnej, w kt\u00f3rej Hrabia mia\u0142by 10-25% udzia\u0142u, sto razy dla Pana Hrabiego mo\u017ce by\u0107 korzystniejsze, ni\u017c jedno przedsi\u0119biorstwo na wy\u0142\u0105czne swoje ryzyko.[21]<\/p>\n Podobne rozwi\u0105zanie formalno-prawne proponowa\u0142 w przypadku budowy hoteli, uwa\u017caj\u0105c, \u017ce co najmniej kilka nale\u017cy postawi\u0107 w jak najkr\u00f3tszym czasie \u201e\u017ceby si\u0119 nie da\u0107 obcym ludziom uprzedzi\u0107\u201d. Trudno doprawdy zrozumie\u0107 powody, dla kt\u00f3rych hr. Zamoyski nie wykorzysta\u0142 turystycznych mo\u017cliwo\u015bci Zakopanego. Kwestia ta zas\u0142uguje zreszt\u0105 na odr\u0119bne opracowanie. W ka\u017cdym razie jeszcze w 1895 r. (poza zak\u0142adem dr. A. Chramca) istnia\u0142y tylko 4 wysokiej klasy pensjonaty (dr. Chwistka, p. Jordanowej, p. Makswaldowej i p. Mizerskiej), kt\u00f3re \u201epod wzgl\u0119dem czysto\u015bci, ozdobnego urz\u0105dzenia i zalet kuchni, prawie przewy\u017cszaj\u0105 tego rodzaju zagraniczne zak\u0142ady […]\u201d[22]. K. Langie my\u015bla\u0142 o hotelach na \u0141ysej Polanie, przy Morskim Oku, w samym Zakopanem (wsi), na Krup\u00f3wkach i na polanie przy Chramc\u00f3wkach \u2013 funkcjonuj\u0105cych jako przedsi\u0119biorstwa na w\u0142asnym rozrachunku. Szansa na wykorzystanie turystycznych i uzdrowiskowych walor\u00f3w Zakopanego istnia\u0142a w zasadzie a\u017c do \u015bmierci hrabiego. Jeszcze w roku 1918, w czasie sierpniowego pobytu w Zakopanem Janina \u017b\u00f3\u0142towska zanotowa\u0142a w swoim dzienniku (18.VIII.1918):<\/p>\n Przyjechawszy do Zakopanego stan\u0119li\u015bmy w Stamarze, gdzie panowa\u0142y porz\u0105dki godne s\u0142awnego powiedzenia Bismarcka o polskiej gospodarce. Na wst\u0119pie przywita\u0142 nas zaduch i brud, ale\u015bmy nie bardzo dobrze wiedzieli, gdzie innej szuka\u0107 lokaty. Modnym i czystym jest podobno jaki\u015b nowy zak\u0142ad nazwany \u201eSanato\u201d. […] W drodze Krup\u00f3wkami odnalaz\u0142am te\u017c dawne uczucie niesmaku i antypatyi do Zakopanego. G\u00f3ry stanowi\u0105 tu jakby teatraln\u0105 dekoracj\u0119 na dziesi\u0105tym planie, \u017cyje si\u0119 za\u015b i obraca w\u015br\u00f3d obrzydliwych bud, mizernej wegetacyi, w czem\u015b przedwcze\u015bnie zwa\u017conem i niedoko\u0144czonem, co przypomina cywilizacy\u0119 rosyjsk\u0105. Daleko Zakopanemu do cudownych widok\u00f3w z okolicy Nawojowej. […] Zakopane straci\u0142o od dawna charakter wioski g\u00f3ralskiej i wygl\u0105da dzi\u015b jak prosta dziewczyna, kt\u00f3ra zarobiwszy du\u017co w fabryce, stroi si\u0119 w jedwabne sp\u00f3dnice i nieforemne kapelusze [23].<\/p>\n Kazimierz Langie nie \u017cy\u0142 wtedy jednak ju\u017c od 20 lat, a pomys\u0142 budowy hoteli czy pensjonat\u00f3w we w\u0142asnym zarz\u0105dzie administracji d\u00f3br, nigdy si\u0119 ju\u017c, od czasu jego pierwszej propozycji, nie pojawi\u0142.<\/p>\n W ten sam spos\u00f3b chcia\u0142 Langie zreorganizowa\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 papierni (by\u0142y dwie). Co prawda w tym okresie hrabia by\u0142 jeszcze zwi\u0105zany z jakim\u015b \u017cydowskim przedsi\u0119biorc\u0105 kontraktem, ale pomys\u0142 by\u0142 taki, by po jego ustaniu, nie sprzedawa\u0107 za bezcen tektury z obu fabryk, lecz kupowa\u0107 w okolicy niezb\u0119dny surowiec (szmaty) i mieszaj\u0105c go z tektur\u0105, w trzeciej, nowej fabryce-sp\u00f3\u0142ce produkowa\u0107 dobry papier drukarski. W tych sprawach za najistotniejsze, ca\u0142kiem s\u0142usznie, uwa\u017ca\u0142 K. Langie precyzyjne i, jak pisa\u0142, \u201esubtelne\u201d opracowanie wzorcowego statutu takich sp\u00f3\u0142ek, regulaminu dla ich zarz\u0105d\u00f3w, kontraktu mi\u0119dzy sp\u00f3\u0142k\u0105 i w\u0142a\u015bcicielem Zakopanego, tak, by gwarantowa\u0142o to hrabiemu \u201enieograniczone prowadzenie i kierownictwo przedsi\u0119biorstwa\u201d. Po ich przygotowaniu nale\u017ca\u0142oby jeszcze:<\/p>\n […] odezw\u0119 j\u0119drn\u0105, a porz\u0105dnie i przekonywaj\u0105co zredagowan\u0105, rozrzuci\u0107 w tysi\u0105cach egzemplarzy po ca\u0142ej Polsce \u2013 \u017ceby ludzie zaufania nabrali, \u017ce to istotnie korzystne s\u0105 interesy, a zarazem \u017ceby dowiedzieli si\u0119, \u017ce W\u0142a\u015bciciel sam wszystkiego naraz zrobi\u0107 nie mog\u0105c, przypuszcza do sp\u00f3\u0142ki z sob\u0105 ludzi uczciwych, gwarantuj\u0105c im na najgorszy wypadek 4,5 lub nawet 5%, ale ods\u0142aniaj\u0105c im widoki na 10 i na 15, je\u017celi dobrze p\u00f3jdzie [24].<\/p>\n Wszystkie te zabiegi zmierza\u0142y do jednego celu: znale\u017a\u0107 dla ewentualnych przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 gospodarczych hrabiego formy zapewniaj\u0105ce bezpiecze\u0144stwo, daj\u0105ce swobod\u0119 w podejmowaniu decyzji i chroni\u0105ce przed nadmiernymi kosztami administracyjnymi i podatkowymi. Decyzje nale\u017ca\u0142o podejmowa\u0107 szybko, by maj\u0105tek zakopia\u0144ski, kt\u00f3rego kupno poci\u0105gn\u0119\u0142o za sob\u0105 ogromne obci\u0105\u017cenia finansowe, od pocz\u0105tku przynosi\u0142 cho\u0107 minimalny doch\u00f3d. Niecierpliwi\u0142 si\u0119 tak\u017ce sam Zamoyski, pytaj\u0105c w li\u015bcie do K. Langie \u201eczy mu jakie rzeczy po\u017cyteczne na my\u015bl nie przychodz\u0105?\u201d. W odpowiedzi otrzyma\u0142 interesuj\u0105c\u0105 propozycj\u0119, kt\u00f3r\u0105 bez tworzenia sp\u00f3\u0142ek, w\u0142asnymi si\u0142ami mo\u017cna by\u0142o zacz\u0105\u0107 realizowa\u0107 ju\u017c od wiosny 1890 r. Proponowa\u0142 mianowicie Langie, na wz\u00f3r alpejski, hodowl\u0119 byd\u0142a mlecznego. Nale\u017ca\u0142o w tym celu wydzier\u017cawi\u0107 od g\u00f3rali (\u201echo\u0107by drogo zap\u0142aci\u0107 za nie przysz\u0142o\u201d) dwie hale w s\u0105siedztwie Ku\u017anic, tj. Jaworzynk\u0119 i Kondratow\u0105 z wy\u0142\u0105czno\u015bci\u0105 na wypas byd\u0142a dworskiego. Jednocze\u015bnie pracownicy hrabiego powinni szuka\u0107 po dworach i ch\u0142opskich gospodarstwach mlecznych kr\u00f3w, przy czym trzeba by\u0142o rozstrzygn\u0105\u0107 co b\u0119dzie korzystniejsze: czy kupienie byd\u0142a za bezcen zim\u0105, kiedy wszystkim brakowa\u0142o paszy (w\u00f3wczas jednak nale\u017ca\u0142oby wyasygnowa\u0107 \u015brodki na jej zakup), czy wiosenny zakup przezimowanych kr\u00f3w, o wiele dro\u017cszych i w nie najlepszej kondycji. Gdyby zakup mia\u0142 nast\u0105pi\u0107 wiosn\u0105, Langie sugerowa\u0142, by nie kupowa\u0107 kr\u00f3w w kraju, lecz sprowadzi\u0107 je z Tyrolu lub Szwajcarii, bowiem jego zdaniem konieczne by\u0142y odmiany \u201eg\u00f3rskie\u201d, bowiem byd\u0142o z nizin \u201eani paszy tamtej nie zniesie, ani po g\u00f3rach chodzi\u0107 nie umie\u201d. Radzi\u0142 te\u017c, by na zakup stada (wg niego powinno to by\u0107 50 szt.) nie \u017ca\u0142owa\u0107 \u015brodk\u00f3w, bowiem s\u0142abe sztuki przynosi\u0142yby jedynie straty. Przekonany by\u0142 o powodzeniu tego przedsi\u0119wzi\u0119cia, tak argumentuj\u0105c:<\/p>\n Jakby tak taterniki nasze zobaczy\u0142y stajni\u0119 [obor\u0119] porz\u0105dn\u0105 i czyst\u0105, a w niej kr\u00f3w 50 pi\u0119knych, jednoma\u015bcistych, codziennie wyzgrzeb\u0142owanych, i mleczarni\u0119 schludn\u0105, i centryfug\u0119 wod\u0105 obracan\u0105, i dziewcz\u0119ta czysto poubierane ko\u0142o mleka robi\u0105ce \u2013 to gard\u0142o daj\u0119, \u017ce ch\u0119tnie p\u00f3\u0142tora raza dro\u017cej p\u0142aciliby za to mleko, ni\u017c za brudne przez g\u00f3ralki noszone \u2013 i w jednym roku odbi\u0142by Pan Hrabia koszt nabycia tych kr\u00f3w.<\/p>\n Mleczarnia g\u0142\u00f3wna blisko obory, sprzedawa\u0142aby w miejscu tym, co do niej przyjd\u0105 \u2013 ale opr\u00f3cz tego w\u00f3zek porz\u0105dny rozwozi\u0107 powinien \u015bmietank\u0119 i mleko po domach \u2013 ale tak\u017ce z kranu tylko, \u017ceby wo\u017anica wody dochlapywa\u0107 nie m\u00f3g\u0142. Przekonany jestem, \u017ce to \u015bwietny by\u0142by interes.<\/p>\n N.B. doktorowi warto mleko da\u0107 darmo, \u017ceby obja\u015bnia\u0142 matki, \u017ce dla dzieci tylko to mleko jest zdrowe. Tak robi\u0142a sp\u00f3\u0142ka lekarzy w Warszawie, kt\u00f3ra za\u0142o\u017cy\u0142a mleczarni\u0119 i dar\u0142a po 20 kopiejek za kwart\u0119 mleka. A nastarczy\u0107 nie mogli, taki by\u0142 odbyt! […] Przez lato wszystko mleko i \u015bmietank\u0119 wypij\u0105 taterniki za drogie pieni\u0105dze, a przez zim\u0119 dziewcz\u0119ta zak\u0142adowe narobi\u0105 mas\u0142a i sera masami na dom i na sprzeda\u017c. B\u0119dzie wi\u0119c i nauka i po\u017cytek finansowy [podkr. M.K.].[25]<\/p>\n Przewiduj\u0105c trudno\u015bci z pasz\u0105 w okresie zimowym proponowa\u0142, by ju\u017c w lecie postara\u0107 si\u0119 o wydzier\u017cawienie \u0142\u0105k, nawet w do\u015b\u0107 znacznej odleg\u0142o\u015bci od Zakopanego, lub kupi\u0107 siano, ale w przysz\u0142o\u015bci \u201emiejsca sposobne w lasach podrapa\u0107 bronami \u017celaznemi\u201d i poobsiewa\u0107 gatunkami g\u00f3rskich traw sprowadzonymi np. ze Szwajcarii, kt\u00f3re zobowi\u0105za\u0142 si\u0119 \u201epo botanikach m\u0105drych wyszpera\u0107\u201d.<\/p>\n Kolejnych \u017ar\u00f3de\u0142 dochodu upatrywa\u0142 K. Langie w dzia\u0142alno\u015bci towarzysz\u0105cej gospodarce le\u015bnej. Poniewa\u017c ka\u017cda z rodzin odwiedzaj\u0105cych Zakopane potrzebowa\u0142a w ci\u0105gu swego pobytu (a by\u0142y to raczej pobyty dwutygodniowe lub d\u0142u\u017csze) co najmniej 2 s\u0105gi drewna opa\u0142owego (ok. 8 m\u00b3), proponowa\u0142, by wczesn\u0105 zim\u0105 przygotowa\u0107 kilkaset s\u0105g\u00f3w, zwie\u017a\u0107 je w kilka punkt\u00f3w wsi i, od wiosny, na ka\u017cde \u017cyczenie go\u015bci, rozwozi\u0107 je po domach w kt\u00f3rych si\u0119 zatrzymali. Przy czym nie o sam zysk ze sprzeda\u017cy chodzi\u0142o, lecz tak\u017ce o to, \u017ce go\u015b\u0107 \u201eu g\u00f3rali si\u0119 doprosi\u0107 nie mo\u017ce po tygodniu i d\u0142u\u017cej \u2013 a\u017c w ko\u0144cu udr\u0119czony g\u00f3ral jedzie noc\u0105 do lasu dworskiego i przywozi za drogie pieni\u0105dze drzewo, kt\u00f3re Dziedzicowi ukrad\u0142\u201d.[26] Druga propozycja, zwi\u0105zana z gospodark\u0105 le\u015bn\u0105, dotyczy\u0142a wykorzystania umiej\u0119tno\u015bci zatrudnionego na rocznym kontrakcie przez zarz\u0105d d\u00f3br zakopia\u0144skich stolarza. K. Langie proponowa\u0142, by zatrudni\u0107 dodatkowo czeladnika tapicerskiego, kupi\u0107 zapas spr\u0119\u017cyn, we\u0142ny drzewnej, ta\u015bmy tapicerskiej i drelichu i zrobi\u0107 kilkaset spr\u0119\u017cynowych materacy (na stela\u017cu), kt\u00f3re zast\u0119powa\u0142yby \u0142\u00f3\u017cka. Dziewcz\u0119ta ze szko\u0142y genera\u0142owej Zamoyskiej powinny w ci\u0105gu zimy przygotowa\u0107 jak najwi\u0119kszy zapas poduszek, ko\u0142der i prze\u015bcierade\u0142. Surowiec trzeba by\u0142o co prawda sprowadzi\u0107, ale nie by\u0142by to problem poniewa\u017c: \u201dbajecznie tanie pierze og\u0142asza jaki\u015b Czech w Pradze\u201d. Potem nale\u017ca\u0142oby og\u0142osi\u0107 w prasie, \u017ce go\u015bcie zje\u017cd\u017caj\u0105cy do Zakopanego, nie potrzebuj\u0105 ju\u017c, jak to by\u0142o wcze\u015bniej, przywozi\u0107 ze sob\u0105 po\u015bcieli \u201egdy\u017c takow\u0105 now\u0105 i czyst\u0105, za skromnem wynagrodzeniem, wynaj\u0105\u0107 sobie b\u0119d\u0105 mogli na miejscu\u201d. Przewidywa\u0142, \u017ce w\u0142o\u017cony w to przedsi\u0119wzi\u0119cie kapita\u0142 odzyska si\u0119 szybko, z dobrym procentem, a materace i po\u015bciel, gdy ju\u017c poprzez wypo\u017cyczanie zwr\u00f3ci si\u0119 ich warto\u015b\u0107 \u201ezdadz\u0105 si\u0119 do hotel\u00f3w, kt\u00f3re si\u0119 tymczasem zbuduje\u201d. Jak ju\u017c wspomniano, hotele te nigdy nie powsta\u0142y, samo przedsi\u0119wzi\u0119cie nie dosz\u0142o do skutku, a jedynym \u015bladem po nim, co wynika z dokument\u00f3w finansowych zarz\u0105du d\u00f3br w p\u00f3\u017aniejszych latach, by\u0142o wytwarzanie w niewielkich ilo\u015bciach we\u0142ny drzewnej, kt\u00f3r\u0105 sprzedawano g\u0142\u00f3wnie jako materia\u0142 do ocieplania nowych budynk\u00f3w. Poza propinacj\u0105, czyli handlem trunkami, kt\u00f3ry przez wiele lat by\u0142 sta\u0142ym i najwa\u017cniejszym \u017ar\u00f3d\u0142em dochodu w dobrach zakopia\u0144skich, \u017cadna \u2013 z jednym wyj\u0105tkiem \u2013 z wymienionych wy\u017cej propozycji nie zosta\u0142a w ca\u0142ym okresie posiadania Zakopanego przez hr. Zamoyskiego zrealizowana. Wyj\u0105tek ten stanowi\u0142o wykorzystanie propozycji dotycz\u0105cej tworzenia sp\u00f3\u0142ek, a jej realizacj\u0119 \u2013 powo\u0142anie Sp\u00f3\u0142ki Handlowej w Zakopanem.<\/p>\n W opisywanym okresie, w\u015br\u00f3d 8 milion\u00f3w mieszka\u0144c\u00f3w Galicji \u2013 11,7% stanowili \u017bydzi. Jednocze\u015bnie, monopolizowali oni dzia\u0142alno\u015b\u0107 finansowo-handlow\u0105, zw\u0142aszcza na terenach wiejskich. Dla ch\u0142opa galicyjskiego \u015bwiat gospodarki towarowo-pieni\u0119\u017cnej, z kt\u00f3rym zetkn\u0105\u0142 si\u0119 po zniesieniu pa\u0144szczyzny, by\u0142 \u015bwiatem obcym i niezrozumia\u0142ym. Wzros\u0142o zatem silnie zapotrzebowanie na po\u015brednictwo, pojawi\u0142a si\u0119 znaczna liczba drobnych kramarzy i lichwiarzy. Rozw\u00f3j gospodarczy ca\u0142ego kraju, ale przede wszystkim wsi, nie nad\u0105\u017ca\u0142 jednak za rosn\u0105cymi kosztami tego po\u015brednictwa. Zacz\u0119to zatem szuka\u0107 sposob\u00f3w na pomini\u0119cie dotychczasowych po\u015brednik\u00f3w \u2013 \u017byd\u00f3w. O ile z lichw\u0105 \u2013 zar\u00f3wno poprzez zapisy ustawowe, jak i towarzystwa zaliczkowe, czy kasy reifeisenowskie \u2013 poradzono sobie stosunkowo dobrze, rozwijanie \u201ehandlu chrze\u015bcija\u0144skiego\u201d, zw\u0142aszcza sklep\u00f3w K\u00f3\u0142ek Rolniczych, sz\u0142o opornie. Ich tworzenie powi\u0119ksza\u0142o najcz\u0119\u015bciej:<\/p>\n […] t\u0119 szalon\u0105 konkurencj\u0119, to rozdrobnienie handlu, to wydzieranie sobie klienteli, t\u0119 zajad\u0142\u0105 walk\u0119 na pi\u0119\u015bci, w dos\u0142ownem cz\u0119sto tego s\u0142owa znaczeniu, o kawa\u0142ek chleba, jak\u0105 \u017cydzi mi\u0119dzy sob\u0105 prowadz\u0105 [27].<\/p>\n Protesty publicyst\u00f3w i innych przedstawicieli spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej wzbudza\u0142 ju\u017c sam fakt wkraczania na teren \u2013 zastrze\u017conego w ich przekonaniu wy\u0142\u0105cznie dla nich \u2013 monopolu handlowego, ale przede wszystkim to, \u017ce sklepiki K\u00f3\u0142ek Rolniczych tworzone by\u0142y w oparciu o subwencje przyznane Zarz\u0105dowi G\u0142\u00f3wnemu Towarzystwa K\u00f3\u0142ek Rolniczych przez Sejm Krajowy. Mimo takiej pomocy, plac\u00f3wki te boryka\u0142y si\u0119 najcz\u0119\u015bciej z brakiem kapita\u0142u, towar zmuszone by\u0142y kupowa\u0107 z drugiej, czy nawet trzeciej r\u0119ki, od hurtownik\u00f3w czy spekulant\u00f3w, przeciwko kt\u00f3rym mia\u0142y by\u0107 faktycznie skierowane. Hrabia, pod wp\u0142ywem K. Langiego, dostrzeg\u0142 potrzeb\u0119 stworzenia instytucji, kt\u00f3rej mo\u017cliwo\u015bci finansowe i skala dzia\u0142ania by\u0142yby na tyle du\u017ce, by zapewnia\u0142y jej stabilne funkcjonowanie i jednocze\u015bnie dawa\u0142y mo\u017cliwo\u015b\u0107 wspierania wspomnianych wy\u017cej, drobnych, wiejskich plac\u00f3wek handlowych. Podstawy formalno-prawne przysz\u0142ej sp\u00f3\u0142ki zaprojektowa\u0142 samodzielnie K. Langie \u201ejeden z najpowa\u017cniejszych inicyator\u00f3w i najdzielniejszych i wytrwa\u0142ych przodownik\u00f3w w pracy obywatelskiej\u201d [28]. Pocz\u0105tkowe prace trwa\u0142y niemal dwa lata, a zasadniczym przedmiotem troski K. Langie sta\u0142 si\u0119 statut przysz\u0142ej sp\u00f3\u0142ki oraz zgromadzenie w jej radzie nadzorczej os\u00f3b, kt\u00f3re dawa\u0142yby gwarancj\u0119 jej dobrego funkcjonowania, a ich nazwiska by\u0142yby magnesem dla przysz\u0142ych, drobnych udzia\u0142owc\u00f3w. Te przygotowania poci\u0105ga\u0142y za sob\u0105 ogrom pracy ze wzgl\u0119du na ich wag\u0119, ale tak\u017ce dlatego, \u017ce hrabia tradycyjnie, jak w ka\u017cdej niemal sprawie, zwleka\u0142 z podejmowaniem decyzji, zapomina\u0142 o niekt\u00f3rych sprawach na kilka lub kilkana\u015bcie dni, nawet je\u015bli by\u0142y pilne, zniech\u0119ca\u0142 si\u0119 (na szcz\u0119\u015bcie kr\u00f3tkotrwale) do niekt\u00f3rych pomys\u0142\u00f3w. Jednocze\u015bnie wzi\u0105\u0142 na siebie patronat, a na K. Langiego spad\u0142y obowi\u0105zki wykonawcze zwi\u0105zane z propagowaniem na terenie Galicji idei tworzenia Banku Ziemskiego, kt\u00f3rego zadaniem mia\u0142a by\u0107, najog\u00f3lniej rzecz ujmuj\u0105c, obrona polskich maj\u0105tk\u00f3w w Pozna\u0144skiem, przed zakusami ze strony Prusak\u00f3w. Poza rozleg\u0142\u0105 korespondencj\u0105 prowadzon\u0105 w sprawach banku Langie by\u0142 zmuszony podejmowa\u0107 tak\u017ce dalekie podr\u00f3\u017ce zwi\u0105zane z jego tworzeniem m. in. do Poznania. Po wizycie w dniach 26-27 lipca 1891 r. napisa\u0142 do hrabiego:<\/p>\n W Poznaniu tak mnie ludzie kochali i takie mi komplementa prawili, \u017ce mnie to a\u017c \u017cenowa\u0142o. Zjecha\u0142a si\u0119 Rada Nadzorcza po to tylko \u017ceby obiad da\u0107 dla mnie i od godz. 6 do 2ej w nocy poili mnie szampanem i gaw\u0119d\u0105, Pana Hrabiego i mnie ojcami Banku nazywaj\u0105c. By\u0142y toasty i dla Pana Hrabiego i dla Pani Jenera\u0142owej \u2013 a ja im wymy\u015bla\u0142em, \u017ce p\u00f3ki\u015bcie tam byli, to si\u0119 na Was nie poznano i nie umiano wed\u0142ug zas\u0142ugi ceni\u0107 \u2013 a my wdzi\u0119czni jeste\u015bmy Prusakom, \u017ce Was wyp\u0119dzili [29].<\/p>\n Wszystkie te okoliczno\u015bci powodowa\u0142y, \u017ce sprawa przeci\u0105ga\u0142a si\u0119 ponad miar\u0119. Ju\u017c na pocz\u0105tku lutego 1891 r. istnia\u0142a zar\u00f3wno szczeg\u00f3\u0142owa koncepcja dzia\u0142ania sp\u00f3\u0142ki, lista os\u00f3b, kt\u00f3re warto by\u0142oby mie\u0107 w\u015br\u00f3d jej cz\u0142onk\u00f3w za\u0142o\u017cycieli, a przygotowanie statutu by\u0142o tak zaawansowane, \u017ce nawet uwzgl\u0119dniaj\u0105c zastrze\u017cenia i uwagi do jego tekstu, jakie mog\u0142y si\u0119 pojawi\u0107 ze strony os\u00f3b z kt\u00f3rymi K. Langie radzi\u0142 skonsultowa\u0107 tre\u015b\u0107 dokumentu (notariusz Ferdynand Wilkosz, hr. Karol Scipio, dyrektor Towarzystwa Wzajemnych Ubezpiecze\u0144 w Krakowie \u2013 Henryk Kieszkowski) \u2013 m\u00f3g\u0142 on by\u0107 gotowy do zatwierdzenia ju\u017c 15 lutego. W obszernym pi\u015bmie (datowanym 10 lutego 1891 r.) zatytu\u0142owanym \u201eUwagi, kt\u00f3re uznaniu i decyzji Pana Hrabiego przedk\u0142adam\u201d[30] K. Langie podni\u00f3s\u0142 szereg bardzo istotnych dla przysz\u0142ej instytucji kwestii. Po pierwsze proponowa\u0142, by do wybranych przez hrabiego os\u00f3b rozes\u0142a\u0107 list informuj\u0105cy o inicjatywie za\u0142o\u017cenia katolickiej sp\u00f3\u0142ki handlowej, kt\u00f3rej celem by\u0142oby dostarczanie swym cz\u0142onkom, po niskich cenach, towar\u00f3w wy\u017cszej jako\u015bci, ni\u017c te, kt\u00f3re do tej pory mogli nabywa\u0107 w ma\u0142omiasteczkowych sklepach, zaznajamianie klient\u00f3w z wyrobami produkcji krajowej oraz pomoc dla warsztat\u00f3w rzemie\u015blniczych, sklep\u00f3w, bazar\u00f3w czy kram\u00f3w, kt\u00f3re sp\u00f3\u0142ka uzna za godne poparcia. Jeden udzia\u0142 mia\u0142 kosztowa\u0107 100 z\u0142otych re\u0144skich, a odpowiedzialno\u015b\u0107 jego posiadacza, w najgorszym dla sp\u00f3\u0142ki przypadku, wynosi\u0142a jego dwukrotno\u015b\u0107. Po drugie, osoby kt\u00f3re odpowiedzia\u0142yby na \u00f3w list nale\u017ca\u0142o zaprosi\u0107 na 2 dni do Krakowa, by pierwszego dnia zapozna\u0107 je dok\u0142adnie z ca\u0142\u0105 spraw\u0105, zaprezentowa\u0107 statut, uwzgl\u0119dni\u0107 w nim ewentualne uwagi i poprawki, oraz ustali\u0107 z nimi sk\u0142ad przysz\u0142ej Rady Nadzorczej, kt\u00f3ry odpowiada\u0142by \u017cyczeniom hrabiego. Drugi dzie\u0144 K. Langie zamierza\u0142 przeznaczy\u0107 na pierwsze, oficjalne posiedzenie Walnego Zgromadzenia, na kt\u00f3rym, w obecno\u015bci notariusza, wszyscy obecni podpisaliby statut, wybrali Rad\u0119 Nadzorcz\u0105, a ta powo\u0142a\u0142aby tymczasowych dyrektor\u00f3w sp\u00f3\u0142ki. W sprawach personalnych radzi\u0142 hrabiemu:<\/p>\n Do tego czasu […] rzecz ca\u0142\u0105 tak przygotowa\u0107, \u017ceby Pan Hrabia osobisto\u015bci na Dyrektor\u00f3w ju\u017c w zanadrzu mia\u0142 \u2013 i list\u0119 cz\u0142onk\u00f3w Rady Nadzorczej, kt\u00f3rych by w niej mie\u0107 pragn\u0105\u0142, tak\u017ce gotow\u0105 mia\u0142 \u2013 tak, \u017ceby na onem Walnem Zgromadzeniu do zbyt rozwlek\u0142ych dyskusyi nie dopuszcza\u0107, lecz gotowe wnioski od siebie tym panom postawi\u0107, i zatwierdzenia ich przez g\u0142osowanie od nich za\u017c\u0105da\u0107. Takiej rzeczy wa\u017cnej jak dob\u00f3r os\u00f3b, coby r\u0119ka w r\u0119k\u0119 z Panem Hrabi\u0105 sz\u0142y, i jak\u0105 jest pierwsze zorganizowanie Zarz\u0105du, kt\u00f3ry 6 lat pierwszych t\u0119 m\u0142od\u0105 instytucj\u0119 ma nia\u0144czy\u0107 i wychowywa\u0107 \u2013 niepodobna jest puszcza\u0107 na los szcz\u0119\u015bcia, lub na los kaprysu kilkunastu lu\u017anych, sprawie obcych i na pr\u0119dce zwerbowanych os\u00f3b […] [podkr. M. K.] [31].<\/p>\n O ile w statucie umie\u015bci\u0142 punkty, kt\u00f3re wed\u0142ug uwag wi\u0119kszo\u015bci mo\u017cna by\u0142o zmienia\u0107, poprawia\u0107, modyfikowa\u0107, bez upierania si\u0119 przy w\u0142asnym zdaniu, o tyle co do sk\u0142adu przysz\u0142ych w\u0142adz sp\u00f3\u0142ki oczekiwa\u0142 od hrabiego nieust\u0119pliwo\u015bci, w\u0142\u0105cznie z o\u015bwiadczeniem, \u017ce: \u201e[…] kto si\u0119 na te osoby nie zgadza lub zaufania do nich nie ma, mo\u017ce nie przyst\u0119powa\u0107 do Sp\u00f3\u0142ki\u201d [32]. Konkretnych nazwisk nie sugerowa\u0142, pozostawiaj\u0105c ich wyb\u00f3r W. Zamoyskiemu, cho\u0107 przedstawi\u0142 list\u0119 74 os\u00f3b, kt\u00f3re jako cz\u0142onkowie-za\u0142o\u017cyciele by\u0142yby po\u017cyteczne dla przysz\u0142o\u015bci sp\u00f3\u0142ki. Byli w\u015br\u00f3d nich m.in. ksi\u0105\u017c\u0119ta Jerzy i Witold Czartoryscy, Eustachy Sanguszko, Andrzej Lubomirski, Sapieha (\u201ekt\u00f3rykolwiek\u201d jak napisa\u0142 Langie), hrabiowie W\u0142adys\u0142aw Koziebrodzki, Karol Scipio, R\u00f3\u017ca Raczy\u0144ska, Mieczys\u0142aw Rey, Janusz Tyszkiewicz. Cz\u0119\u015b\u0107 z wymienionych na li\u015bcie uwa\u017ca\u0142 K. Langie za przydatnych w przysz\u0142o\u015bci, jako dyrektorzy lub urz\u0119dnicy sp\u00f3\u0142ki. W tym kontek\u015bcie, po raz pierwszy w materia\u0142ach dotycz\u0105cych zakopia\u0144skiego maj\u0105tku W. Zamoyskiego, pojawia si\u0119 nazwisko Wincentego Szymborskiego, przysz\u0142ego (od 1904 r.) dyrektora zarz\u0105du d\u00f3br. K. Langie uwa\u017ca\u0142 (w sprawie personelu):<\/p>\n […] oboj\u0119tne ktoby oni nie byli, byle uczciwi i ch\u0119tni ludzie, coby z mi\u0142o\u015bci\u0105 do rzeczy si\u0119 brali, trudu nie \u017ca\u0142owali, \u0142akomi na zyski pr\u0119dkie nie byli \u2013 a co najwa\u017cniejsze: \u017ceby my\u015bli i intencye Pana Hrabiego poj\u0105\u0107 byli zdolni, t\u0105 my\u015bl\u0105 przej\u0105\u0107 si\u0119 potrafili, i r\u0119ka w r\u0119k\u0119 i\u015b\u0107 zawsze z nim chcieli [33].<\/p>\n Zostawiaj\u0105c naturalnie hrabiemu ca\u0142kowit\u0105 swobod\u0119 w ostatecznym doborze cz\u0142onk\u00f3w-za\u0142o\u017cycieli, informowa\u0142 go jednocze\u015bnie, \u017ce przy tworzeniu listy nie chodzi\u0142o mu tyle o konkretne osoby, lecz o to, by skojarzy\u0107 ze sob\u0105 ludzi reprezentuj\u0105cych wrogo nastawione stronnictwa polityczne, zmusi\u0107 ich do wsp\u00f3\u0142pracy na neutralnym gruncie i pokaza\u0107 wyra\u017anie, \u017ce: \u201eSp\u00f3\u0142ka Zakopia\u0144ska narwan\u0105, wielk\u0105 polityk\u0105 galicyjsk\u0105 wcale si\u0119 bawi\u0107, ani zajmowa\u0107 nie my\u015bli\u201d. Poniewa\u017c sk\u0142\u00f3cone, g\u0142\u00f3wnie krakowskie, \u015brodowiska polityczne skupione by\u0142y wok\u00f3\u0142 redakcji \u201eCzasu\u201d (\u201esta\u0144czycy\u201d) i \u201eNowej Reformy\u201d (demokraci), chc\u0105c da\u0107 wyraz apolityczno\u015bci przysz\u0142ej sp\u00f3\u0142ki, w \u00a7 62 statutu K. Langie umie\u015bci\u0142 zapis, \u017ce publiczne og\u0142oszenia sp\u00f3\u0142ki \u201epomieszczane by\u0107 maj\u0105 w \u201eCzasie\u201d i \u201eNowej Reformie\u201d \u201d. Poci\u0105ga\u0142o to za sob\u0105 podw\u00f3jne koszty, ale wydatek ten, podkre\u015blaj\u0105cy polityczn\u0105 neutralno\u015b\u0107 instytucji, by\u0142 dla niej op\u0142acalny. Drugim za\u015b powodem takiego sk\u0142adu przysz\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w-za\u0142o\u017cycieli by\u0142o zgromadzenie os\u00f3b, z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 by\u0142aby oboj\u0119tna dla szerokiej publiczno\u015bci, ale po\u017cyteczna dla sp\u00f3\u0142ki, za\u015b cz\u0119\u015b\u0107, cho\u0107by oboj\u0119tna dla sp\u00f3\u0142ki, mia\u0142a \u201ejaki\u015b urok dla ludzi i wp\u0142yw na bezmy\u015blny t\u0142um\u201d. Ich obecno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d podpisuj\u0105cych statut mog\u0142a mie\u0107 znaczenie dla jego szybszego zatwierdzenia, dla szybszego nap\u0142ywu nowych udzia\u0142owc\u00f3w, dla \u2013 je\u015bli nie przychylno\u015bci \u2013 to neutralno\u015bci w\u0142adz administracyjnych, s\u0105downiczych i podatkowych, nawet takich, z kt\u00f3rymi hrabia \u201echwilowo osobi\u015bcie by\u0142 w jakim\u015b zatargu lub nieprzyja\u017ani\u201d, a tych przecie\u017c nie brakowa\u0142o. Na tym etapie tworzenia sp\u00f3\u0142ki, \u017cyczeniem Zamoyskiego by\u0142o, by to K. Langie zosta\u0142 prezesem jej Rady Nadzorczej. Cz\u0142owiek powa\u017cny, pewny, zaufany, rozumiej\u0105cy doskonale intencje hrabiego \u2013 wydawa\u0142 mu si\u0119 najodpowiedniejszy na to stanowisko. Wiele zachodu kosztowa\u0142o K. Langiego uzasadnienie odmowy przyj\u0119cia tego stanowiska, ale te\u017c przyzna\u0107 trzeba, i\u017c u\u017cy\u0142 argument\u00f3w, kt\u00f3rych hrabia nie m\u00f3g\u0142 zlekcewa\u017cy\u0107. Po pierwsze napisa\u0142 do hrabiego:<\/p>\n Mnie Pan B\u00f3g na paradyera nie stworzy\u0142, reprezentowa\u0107 \u017cadnego cia\u0142a zbiorowego nie potrafi\u0142bym \u2013 i na stanowisku prezesa wi\u0119cej szkody ni\u017c po\u017cytku niezawodnie przyni\u00f3s\u0142bym projektowanej Sp\u00f3\u0142ce. Je\u017celi macie Panowie zaufanie do mnie, \u017ce prac\u0105 moj\u0105 korzy\u015b\u0107 jak\u0105 Sp\u00f3\u0142ce przynie\u015b\u0107 potrafi\u0119 \u2013 to zr\u00f3bcie mnie nie prezesem, a sekretarzem tej Sp\u00f3\u0142ki […], a b\u0119dzie z pracy mojej dla Sp\u00f3\u0142ki po\u017cytek ten sam, ba dziesi\u0119\u0107 razy wi\u0119kszy jeszcze, gdy czasu nie b\u0119d\u0119 zmuszony marnowa\u0107 wiele, na czcze gadaniny z lud\u017ami i formalistyk\u0119 \u201ereprezentowania\u201d […] [34].<\/p>\n Po drugie uwa\u017ca\u0142, \u017ce \u2013 gdyby zosta\u0142 zmuszony do obj\u0119cia funkcji prezesa \u2013 ludzie kieruj\u0105cy si\u0119 zazdro\u015bci\u0105 mogliby rozpowszechnia\u0107 opini\u0119, \u017ce dlatego pomaga\u0142 w urzeczywistnieniu idei Zamoyskiego, by zapewni\u0107 sobie stanowisko. By\u0142aby to dla niego absolutnie niezas\u0142u\u017cona krzywda. Po trzecie wreszcie, by\u0142oby to niekorzystne tak\u017ce dla samej sp\u00f3\u0142ki, bowiem osoby niech\u0119tne jej zawi\u0105zaniu mog\u0142yby uzna\u0107, \u017ce instytucja ta \u201eobyczajem do\u015b\u0107 cz\u0119sto niestety w Galicji praktykowanym, na to g\u0142\u00f3wnie zawi\u0105zan\u0105 zosta\u0142a, by stworzy\u0107 posad\u0119 dla mi\u0142ego stowarzyszonym cz\u0142owieka\u201d. Cie\u0144 cho\u0107by takiego podejrzenia m\u00f3g\u0142 by\u0107 dla m\u0142odej instytucji niezwykle gro\u017any. Przytaczaj\u0105c te argumenty K. Langie informowa\u0142 hrabiego:<\/p>\n Z tych wszystkich wzgl\u0119d\u00f3w, i wielu innych, jestem z g\u00f3ry przekonany, i\u017c Pan Hrabia uzna\u0107 raczy, \u017ce mi jako cz\u0142owiekowi uczciwemu i Sp\u00f3\u0142ce dobrze \u017cycz\u0105cemu, ofiarowanego \u0142askawie zaszczytu przyj\u0105\u0107 nie wolno [35].<\/p>\n Przypuszcza\u0107 nale\u017cy, \u017ce nie bez znaczenia dla tej odmowy by\u0142 fakt, i\u017c funkcja prezesa by\u0142a honorowa i z g\u00f3ry mo\u017cna by\u0142o za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce trzeba b\u0119dzie do niej dop\u0142aca\u0107 z prywatnych \u015brodk\u00f3w.. K. Langie zarabia\u0142 na \u017cycie w Towarzystwie Ubezpiecze\u0144 Wzajemnych i dodatkowo, bez zgody dyrekcji tej instytucji nie m\u00f3g\u0142 przyjmowa\u0107 \u017cadnych funkcji, zw\u0142aszcza wymagaj\u0105cych wiele czasu. Poniewa\u017c hrabia oferowa\u0142 na funkcjonowanie biura sekretarza sp\u00f3\u0142ki 300 z\u0142r. rocznie, przynajmniej sprawa koszt\u00f3w przestawa\u0142a, przy jej pe\u0142nieniu, stanowi\u0107 problem. By\u0142by to dodatek do tantiemy, kt\u00f3r\u0105 mieli otrzymywa\u0107 cz\u0142onkowie Rady Nadzorczej (a K. Langie mia\u0142 w niej zasiada\u0107) zgodnie z \u00a7 56 statutu w wysoko\u015bci 10% czystego zysku (po zasileniu wpierw 10% zysku funduszu rezerwowego i wyp\u0142aceniu 5% dywidendy udzia\u0142owcom). Bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce ju\u017c w drugim roku dzia\u0142alno\u015bci sp\u00f3\u0142ka mia\u0142a 150 000 z\u0142r. rocznego obrotu, tantiema ta, dzielona r\u00f3wno na 6 cz\u0142onk\u00f3w Rady Nadzorczej wynios\u0142a prawdopodobnie 200-250 z\u0142r. Kwota to niezbyt imponuj\u0105ca, ale nie do pogardzenia. Nie przypisujemy K. Langie pobudek materialnych, zwracamy jednak uwag\u0119, \u017ce wielu wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w hrabiego, podzielaj\u0105cych jego idee i pasje, musia\u0142o walczy\u0107 po prostu o prze\u017cycie, o czym hrabia, \u017c\u0105daj\u0105c od nich po\u015bwi\u0119ce\u0144 i zaanga\u017cowania wed\u0142ug w\u0142asnej miary, zdawa\u0142 si\u0119 cz\u0119sto zapomina\u0107.<\/p>\n Koncepcja dzia\u0142ania sp\u00f3\u0142ki i jej statut tworzone by\u0142y zgodnie z przepisami ustawy z 9 kwietnia 1873 roku o stowarzyszeniach zarobkowych. Przygotowuj\u0105c statut K. Langie pr\u00f3bowa\u0142 korzysta\u0107 z wzor\u00f3w obowi\u0105zuj\u0105cych w ju\u017c istniej\u0105cych instytucjach. Zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do Zwi\u0105zku Stowarzysze\u0144 Zarobkowych i Gospodarczych we Lwowie z pro\u015bb\u0105 o przys\u0142anie wzor\u00f3w statut\u00f3w, zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce Zwi\u0105zek takie posiada. Otrzyma\u0142 niestety odpowied\u017a, \u017ce \u201e wzory odpowiednich statut\u00f3w nam w\u0142a\u015bnie wysz\u0142y\u201d, cho\u0107 przys\u0142ano mu statut sp\u00f3\u0142ki handlowo-rolniczo-przemys\u0142owej w Ko\u0142omyi i dw\u00f3ch sp\u00f3\u0142ek za\u0142o\u017conych przez Rusin\u00f3w (we Lwowie i Ko\u0142omyi), jednak bez polskiego t\u0142umaczenia. Nie m\u00f3g\u0142 zatem liczy\u0107 specjalnie na pomoc, nawet ze strony specjalnie powo\u0142anego do wspierania tego typu dzia\u0142alno\u015bci, Zwi\u0105zku. W\u015br\u00f3d zachowanych dokument\u00f3w, dotycz\u0105cych tworzenia sp\u00f3\u0142ki, znajduje si\u0119 kilka wersji statutu z licznymi uwagami i skre\u015bleniami, jednak nie r\u00f3\u017cni\u0105cych si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 zasadniczo. Brak jest niestety ostatecznej, oficjalnej wersji tego dokumentu, podpisanej przez cz\u0142onk\u00f3w za\u0142o\u017cycieli. Mo\u017cna jednak za\u0142o\u017cy\u0107 z du\u017c\u0105 doz\u0105 prawdopodobie\u0144stwa, \u017ce ostateczna wersja nie odbiega\u0142a istotnie od zachowanych brudnopis\u00f3w. Pewne jest, \u017ce znikn\u0105\u0142 w niej zapis, umieszczony pocz\u0105tkowo w \u00a7 14, dotycz\u0105cy przyjmowania przez sp\u00f3\u0142k\u0119 \u201ewk\u0142adek oszcz\u0119dno\u015bciowych\u201d i udzielania po\u017cyczek. Nie zgodzi\u0142 si\u0119 na ten zapis hr. W\u0142adys\u0142aw Koziebrodzki[36], przysz\u0142y prezes Rady Nadzorczej sp\u00f3\u0142ki. Brak takiej regulacji zmienia\u0142 istotnie zakres dzia\u0142ania sp\u00f3\u0142ki, ale jej wprowadzenie odradza\u0142 tak\u017ce bezpo\u015bredni prze\u0142o\u017cony K. Langiego, wspominany ju\u017c dyrektor Henryk Kieszkowski. Obaj rozwa\u017cnie woleli, by sp\u00f3\u0142ka nie zajmowa\u0142a si\u0119 ryzykown\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 para-bankow\u0105. Tak\u017ce Zwi\u0105zek Stowarzysze\u0144 Zarobkowych i Gospodarczych doradza\u0142 ostro\u017cno\u015b\u0107 w pi\u015bmie (z 24 marca 1891 r.) do K. Langie:<\/p>\n Zamieszczenie w statucie postanowie\u0144 co do przyjmowania wk\u0142adek oszcz\u0119dno\u015bci i udzielania zaliczek uwa\u017camy za wskazane i korzystne, a w statutach, kt\u00f3re posy\u0142amy, postanowienia takie si\u0119 znajduj\u0105. Nale\u017ca\u0142oby jednak pod wzgl\u0119dem wysoko\u015bci przyjmowanych wk\u0142adek i udzielania zaliczek by\u0107 bardzo ostro\u017cnym, aby sp\u00f3\u0142ka w tych interesach zbytecznie si\u0119 nie anga\u017cowa\u0142a, i z czasem nie zmieni\u0142a si\u0119 w zak\u0142ad czysto po\u017cyczkowy, z pomini\u0119ciem lub nawet zupe\u0142nem porzuceniem swych w\u0142a\u015bciwych cel\u00f3w [podkr. M. K.] [37].<\/p>\n Wszystkie opisane wy\u017cej prace przygotowawcze zosta\u0142y zako\u0144czone na prze\u0142omie lutego i marca 1891 r., ale w\u00f3wczas nast\u0105pi\u0142 niezrozumia\u0142y, znajduj\u0105cy ewentualnie swe wyt\u0142umaczenie w osobowo\u015bci W. Zamoyskiego, okres ca\u0142kowitej, wielotygodniowej ciszy wok\u00f3\u0142 spraw sp\u00f3\u0142ki. Zniecierpliwiony w ko\u0144cu Langie napisa\u0142 do hrabiego (jak cz\u0119sto bez daty, ale z tre\u015bci listu wynika, \u017ce musia\u0142 by\u0107 pisany mi\u0119dzy 5 maja a 1 czerwca 1891 r.):<\/p>\n Przed kilku tygodniami obieca\u0142 mi Pan Hrabia obszerny nades\u0142a\u0107 list w interesie Sp\u00f3\u0142ki. Czas bie\u017cy, listu nie odebra\u0142em, i w g\u0142ow\u0119 zachodz\u0119: czy list zagin\u0105\u0142 gdzie? czy Pan Hrabia lada dzie\u0144 przyjecha\u0107 tu zamierza i dla tego nie pisze? Czy my\u015bl Sp\u00f3\u0142ki ju\u017c zarzuci\u0142? Czy mnie znielubi\u0142 za co? […] Czy statut da\u0107 ju\u017c do druku tak jak jest z poprawkami Pana Hrabiego \u2013 czy czeka\u0107 jeszcze do przyjazdu i porozumienia si\u0119 ustnego i poradzenia jeszcze kogo? [38].<\/p>\n W ko\u0144cu uda\u0142o mu si\u0119 zmobilizowa\u0107 hrabiego na tyle, \u017ce podj\u0119to dzia\u0142ania dotycz\u0105ce zar\u00f3wno zebrania przysz\u0142ych udzia\u0142owc\u00f3w, jak i za\u0142atwienia wszystkich spraw formalno-prawnych, niezb\u0119dnych do zarejestrowania sp\u00f3\u0142ki. Nawet w\u00f3wczas jednak musia\u0142y si\u0119 zdarza\u0107 okresy bezruchu, bowiem dopiero po 14 miesi\u0105cach, 12 sierpnia 1892 roku sp\u00f3\u0142ka rozpocz\u0119\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107. Do tego dnia zebrano 22 000 z\u0142r. udzia\u0142\u00f3w, wynaj\u0119to na siedzib\u0119 sp\u00f3\u0142ki dom przy ul. Ko\u015bcieliskiej (w okolicach starego ko\u015bcio\u0142a), powo\u0142ano dyrektora (hr. Janusza Tyszkiewicza) i personel, sprowadzono towary. W ich wyborze kierowano si\u0119 potrzebami zar\u00f3wno go\u015bci odwiedzaj\u0105cych Zakopane, jak i ludno\u015bci g\u00f3ralskiej. Sprowadzono wi\u0119c niezb\u0119dne artyku\u0142y spo\u017cywcze (m\u0105k\u0119, jarzyny, konserwy, kaw\u0119, herbat\u0119, przyprawy), tkaniny, galanteri\u0119 oraz wyroby miejscowych szk\u00f3l zawodowych (koronkarskiej i przemys\u0142u drzewnego) i rze\u017abiarzy. W kr\u00f3tkim czasie sp\u00f3\u0142ka zyska\u0142a uznanie i zaufanie klient\u00f3w, obroty ros\u0142y, w roku 1893 trzeba by\u0142o uruchomi\u0107 jej fili\u0119 na Krup\u00f3wkach, a w kwietniu 1894 roku otwarto jej oddzia\u0142 w Nowym Targu zaopatruj\u0105cy nie tylko odbiorc\u00f3w detalicznych, ale tak\u017ce wiejskie sklepiki K\u00f3\u0142ek Rolniczych.<\/p>\n Nie jest zadaniem tego artyku\u0142u ani ambicj\u0105 autora przedstawianie ksi\u0119gowych rozlicze\u0144 przedsi\u0119wzi\u0119\u0107 hrabiego. W przypadku propinacji zrobiono to w innej publikacji, w przypadku sp\u00f3\u0142ki wa\u017cniejsza wydaje si\u0119 realizacja samej idei, ni\u017c przedstawianie ma\u0142o czytelnych i nie zawsze kompletnych rozlicze\u0144 finansowych. Warto jedynie wspomnie\u0107, \u017ce z zachowanych ksi\u0105g rachunkowych wynika, i\u017c hrabia przez lata, w pewnym sensie, sponsorowa\u0142 sp\u00f3\u0142k\u0119, bowiem jej zam\u00f3wienia kierowane czy to do propinacji, czy do (stanowi\u0105cego jego w\u0142asno\u015b\u0107) browaru w Tenczynku realizowane by\u0142y z upustami, na kt\u00f3re nie m\u00f3g\u0142 liczy\u0107 \u017caden inny klient. Niezale\u017cnie jednak od tego, pomys\u0142 hrabiego i zaanga\u017cowanie K. Langiego w jego urzeczywistnienie da\u0142y \u015bwietne rezultaty. Sp\u00f3\u0142ka rozwija\u0142a si\u0119, ros\u0142y jej mo\u017cliwo\u015bci, a widomym znakiem powodzenia jest wpisany w krajobraz Zakopanego gmach \u201eBazaru Polskiego\u201d \u2013 wzniesionej kosztem 300 000 koron siedziby sp\u00f3\u0142ki od 1908 roku.<\/p>\n Wielu wsp\u00f3\u0142czesnych hrabiemu zarzuca\u0142o mu przedziwny spos\u00f3b prowadzenia interes\u00f3w, rozliczenia na \u015bwistkach papieru, nie zwracanie uwagi na kalkulacj\u0119 i rachunek ekonomiczny, pomijanie kwestii zysku. Je\u015bli cel wydawa\u0142 mu si\u0119 kusz\u0105cy, a idea mia\u0142a patriotyczny wyd\u017awi\u0119k \u2013 rzeczywi\u015bcie zawsze wygrywa\u0142y z ekonomi\u0105. D\u0142ugotrwa\u0142y proces podejmowania decyzji, niezrozumia\u0142e uprzedzenia szkodz\u0105ce interesom, up\u00f3r w sprawach cz\u0119sto nie wartych uwagi \u2013 dodatkowo zmniejsza\u0142y efektywno\u015b\u0107 dzia\u0142a\u0144 gospodarczych Zamoyskiego. Paradoksalnie jednak to on, a nie jego krytycy, kt\u00f3rym w interesach wiod\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas lepiej, pozostawi\u0142 trwa\u0142y \u015blad swej aktywno\u015bci. Tatrza\u0144ski Park Narodowy, Ku\u017anice, Biblioteka i Zamek w K\u00f3rniku, wreszcie Fundacja \u201eZak\u0142ady K\u00f3rnickie\u201d \u2013 s\u0105 tego najlepszym \u015bwiadectwem.<\/p>\n \u00a0<\/p>\n Przypisy:<\/p>\n [1] F.Bujak, Galicya, t. 1, Lw\u00f3w-Warszawa, 1908, s.5.<\/p>\n [2] Adam Stanis\u0142aw Sapieha (4 XII 1828 Warszawa \u2013 21 VII 1903 Bad Reichenhall) \u2013 ziemianin, polityk galicyjski, pose\u0142 na Sejm Krajowy, cz\u0142onek Izby Pan\u00f3w w Wiedniu.<\/p>\n [3] S. Kieniewicz, Adam Sapieha 1828-1903, Warszawa 1993, s. 402.<\/p>\n [4] Por. list Z. Celichowskiego do J. Zamoyskiej z 28.01.1897 r., (r\u0119kopisy Biblioteki K\u00f3rnickiej \u2013 dalej BK), BK 7617\/2, k. 1001.<\/p>\n [5] Zob. BK 7617\/1, 7617\/2 \u2013 korespondencja z lat 1889 \u20131920.<\/p>\n [6] K. Morawski, Wspomnienia z Turwi, Krak\u00f3w 1981, s. 161-162.<\/p>\n [7] list z 31 maja 1889 r., BK 7617\/1, k. 661.<\/p>\n [8] S. Kieniewicz, op. cit., s.400.<\/p>\n [9] Artur Potocki (14 VI 1850 Krzeszowice \u2013 26 III 1890 tam\u017ce), konserwatywny polityk galicyjski, do\u017cywotni cz\u0142onek austriackiej Izby Pan\u00f3w, w\u0142a\u015bciciel m.in. Krzeszowic i Bia\u0142ej Cerkwi, prezes Krakowskiego Towarzystwa Ubezpieczeniowego i Rady Nadzorczej Towarzystwa Ubezpiecze\u0144 Wzajemnych (kt\u00f3rego pracownikiem by\u0142 K. Langie).<\/p>\n [10] BK 7669\/1, k. 327.<\/p>\n [11] BK 7669\/1, k. 317.<\/p>\n [12] list z 27 grudnia 1889 r., BK 7669\/1, k.310.<\/p>\n [13] Na terenie Galicji, praktycznie a\u017c do roku 1910, utrzymywa\u0142o si\u0119 prawo propinacji, t.j. wykszta\u0142cone w XVI i upowszechnione w XVII w. prawo pana gruntowego do produkcji i sprzeda\u017cy trunk\u00f3w. W czasie, kiedy W. Zamoyski naby\u0142 Zakopane prawo to uleg\u0142o wielu zmianom (zniesiono np. wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107 produkcji trunk\u00f3w), nadal jednak dawa\u0142o wielkie mo\u017cliwo\u015bci w\u0142a\u015bcicielom maj\u0105tk\u00f3w ziemskich.<\/p>\n [14] list z 27 grudnia 1889 r., BK 7669\/1, k. 311.<\/p>\n [15] list z 27 grudnia 1889 r., BK 7669\/1,<\/p>\n [16] Ibidem, k.312.<\/p>\n [17] Por. M. Kwieci\u0144ski, Propinacja w dobrach zakopia\u0144skich W. Zamoyskiego, [w:] W\u0142adys\u0142aw Zamoyski 1853-1924, K\u00f3rnik-Zakopane 2003.<\/p>\n 18] list z 27 grudnia 1889 r., BK 7669\/1, k. 317.<\/p>\n [19] A. z Dzia\u0142y\u0144skich Potocka, M\u00f3j pami\u0119tnik, Warszawa 1973, s. 175-176.<\/p>\n [20] F. Bujak, op. cit., s. 312.<\/p>\n [21] list z 27 grudnia 1889 r., BK 7669\/1, k. 313.<\/p>\n [22] Almanach tatrza\u0144ski 1894\/95, Lw\u00f3w 1894, s. 57.<\/p>\n [23] Rkps w Bibliotece Narodowej, sygn. BN 10277, T. X, k. 74.<\/p>\n [24] list z 27 grudnia 1889 r., BK 7669\/1, k. 313.<\/p>\n [25]list z 27 grudnia 1889 r., BK 7669\/1, k. 314.<\/p>\n [26] list z 27 grudnia 1889 r., BK 7669\/1, k. 315.<\/p>\n [27] F. Bujak, op. cit., s. 102.<\/p>\n [28] Almanach tatrza\u0144ski 1894\/95, Lw\u00f3w 1894, s. 29.<\/p>\n [29] BK 8501, nlb.<\/p>\n [30] BK 8501, nlb.<\/p>\n [31] BK 8501, nlb.<\/p>\n [32] BK 8501, nlb.<\/p>\n [33]BK 8501, nlb.<\/p>\n [34] BK 8501, nlb.<\/p>\n [35]BK 8501, nlb.<\/p>\n [36] W\u0142adys\u0142aw Koziebrodzki (29 VI 1839 Ko\u0142odziej\u00f3wka-13 II 1893 Ch\u0142opice), pose\u0142 na sejm galicyjski, cz\u0142onek Rady Pa\u0144stwa, dramaturg i publicysta, od 1 II 1891 prezes Towarzystwa Tatrza\u0144skiego.<\/p>\n [37] BK 8501, nlb.<\/p>\n [38] BK 8501, nlb.<\/p>\n \u00a0<\/div>\n\t\t\t\t<\/div><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/article>\n<\/div>\n<\/div>\n ( Artyku\u0142 pochodzi z „Pami\u0119tnika Biblioteki K\u00f3rnickiej” Zeszyt 29 – 2009 r. )\u00a0<\/strong><\/p>\n [\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section][et_pb_section bb_built=”1″ fullwidth=”off” specialty=”off” prev_background_color=”#000000″ next_background_color=”#2a5a53″ inner_width=”auto” inner_max_width=”1920px”][et_pb_row][et_pb_column type=”4_4″ custom_padding__hover=”|||” custom_padding=”|||”][et_pb_toggle admin_label=”Powi\u0105zane tre\u015bci – guzik” title=”Powi\u0105zane tre\u015bci:” open=”on” open_toggle_text_color=”#2a5a53″ icon_color=”#f0f2f3″ _builder_version=”3.26.3″ title_text_color=”#2a5a53″ body_text_color=”#2a5a53″ background_color=”#ffffff” border_radii=”on|0px|0px|0px|0px” border_color_all=”#2a5a53″ border_width_top=”10px” z_index_tablet=”500″ title_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” title_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” title_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” closed_title_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” closed_title_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” closed_title_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” body_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” body_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” body_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” body_link_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” body_link_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” body_link_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” body_ul_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” body_ul_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” body_ul_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” body_ol_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” body_ol_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” body_ol_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” body_quote_text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” body_quote_text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” body_quote_text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” border_width_top_tablet=”10px” border_width_top_phone=”10px” box_shadow_horizontal_tablet=”0px” box_shadow_vertical_tablet=”0px” box_shadow_blur_tablet=”40px” box_shadow_spread_tablet=”0px” text_shadow_horizontal_length_tablet=”0px” text_shadow_vertical_length_tablet=”0px” text_shadow_blur_strength_tablet=”1px” saved_tabs=”all” text_shadow_horizontal_length=”text_shadow_style,%91object Object%93″ text_shadow_vertical_length=”text_shadow_style,%91object Object%93″ text_shadow_blur_strength=”text_shadow_style,%91object Object%93″ title_text_shadow_horizontal_length=”title_text_shadow_style,%91object Object%93″ title_text_shadow_vertical_length=”title_text_shadow_style,%91object Object%93″ title_text_shadow_blur_strength=”title_text_shadow_style,%91object Object%93″ closed_title_text_shadow_horizontal_length=”closed_title_text_shadow_style,%91object Object%93″ closed_title_text_shadow_vertical_length=”closed_title_text_shadow_style,%91object Object%93″ closed_title_text_shadow_blur_strength=”closed_title_text_shadow_style,%91object Object%93″ body_text_shadow_horizontal_length=”body_text_shadow_style,%91object Object%93″ body_text_shadow_vertical_length=”body_text_shadow_style,%91object Object%93″ body_text_shadow_blur_strength=”body_text_shadow_style,%91object Object%93″ body_link_text_shadow_horizontal_length=”body_link_text_shadow_style,%91object Object%93″ body_link_text_shadow_vertical_length=”body_link_text_shadow_style,%91object Object%93″ body_link_text_shadow_blur_strength=”body_link_text_shadow_style,%91object Object%93″ body_ul_text_shadow_horizontal_length=”body_ul_text_shadow_style,%91object Object%93″ body_ul_text_shadow_vertical_length=”body_ul_text_shadow_style,%91object Object%93″ body_ul_text_shadow_blur_strength=”body_ul_text_shadow_style,%91object Object%93″ body_ol_text_shadow_horizontal_length=”body_ol_text_shadow_style,%91object Object%93″ body_ol_text_shadow_vertical_length=”body_ol_text_shadow_style,%91object Object%93″ body_ol_text_shadow_blur_strength=”body_ol_text_shadow_style,%91object Object%93″ body_quote_text_shadow_horizontal_length=”body_quote_text_shadow_style,%91object Object%93″ body_quote_text_shadow_vertical_length=”body_quote_text_shadow_style,%91object Object%93″ body_quote_text_shadow_blur_strength=”body_quote_text_shadow_style,%91object Object%93″]<\/p>\nczytaj dalej<\/span><\/span><\/h3>\n\t\t\t\t\t
\n