Skrzypce – harmonia doskonałości

Czytelnia, Galerie, Kultura

Skrzypce – harmonia doskonałości

 

prof. Andrzej Łapa 

lutnik, profesor w Katedrze Lutnictwa Artystycznego w Akademii Muzycznej im. I.J. Paderewskiego w Poznaniu

„Skrzypce są jednym z najbardziej niezwykłych przedmiotów, jakie kiedykolwiek stworzono”.

Tak o skrzypcach mówi legendarny skrzypek i dyrygent, Yehudi Menuhin w książce Skrzypce i ja. Aby jednak pojąć tę doskonałość, dotknąć jej tajemnicy i wyjątkowości, warto cofnąć się do czasu narodzin skrzypiec i spojrzeć na ich niemal pięciowiekową historię.

Początki

Gdzie i kiedy pojawiły się skrzypce, pozostaje do dziś niewyjaśnioną zagadką. Najczęściej za ich ojczyznę uważa się Włochy, ale istnieje też teoria o polskim rodowodzie skrzypiec. Nie rozstrzygając, skąd pochodzą, możemy z całą pewnością powiedzieć, że nie powstały od razu. Ich powstanie było wynikiem długo trwającej ewolucji, a dziś odnajdujemy jedynie niektóre ogniwa tego procesu.
Źródła ikonograficzne wskazują, że wczesne skrzypce posiadały 3 struny i w takiej postaci mogły powstać w latach 1520–1530. Czwartą strunę prawdopodobnie uzyskały około roku 1550. Najbardziej intrygujący jest ich harmonijny kształt, który mimo upływu kilku wieków ciągle budzi podziw. Legenda głosi, że stworzył go sam Michał Anioł.

Pojawienie się w połowie XVI wieku instrumentu doskonałego w swej formie i brzmieniu było przełomowym momentem w rozwoju smyczkowej praktyki wykonawczej. Skrzypce nie od razu jednak zyskały w Europie prymat wśród instrumentów smyczkowych w muzyce profesjonalnej. Działo się tak z dwóch powodów. Pierwszym z nich było to, że powszechne uznanie w muzyce tego okresu miała viola da gamba, instrument o brzmieniu bardzo zbliżonym do głosu ludzkiego. Dźwięk powstałych dopiero co skrzypiec był jasny, nie tak głęboki jak violi da gamba i wielu odbierało go jako ostry, mało szlachetny. Po drugie, musiało upłynąć trochę czasu, aby kompozytorzy mogli poznać i zafascynować się możliwościami technicznymi skrzypiec.

Początkowo skrzypce używane były do wykonywania muzyki tanecznej. Dopiero około 1600 roku zaczęły pełnić funkcje instrumentu solowego, wypierając stopniowo z profesjonalnej praktyki wykonawczej violę da gamba. Instrumentaliści mający doświadczenie w grze na violach po próbach gry na instrumentach z rodziny skrzypiec szybko zauważyli, że instrumenty te mają dużo większy potencjał wykonawczy. Rosnące zainteresowanie kompozytorów skrzypcami sprawiło, że już pod koniec I połowy XVII wieku stały się one nieodzowną częścią zespołu instrumentalnego. Okres ten był też dla budowniczych instrumentów czasem ustalania wielkości menzuralnych oraz ergonomicznych. Dokonali tego lutnicy kremońscy, a zwłaszcza Nicolo Amati (1598–1684), którego instrumenty cechowała niezwykła precyzja, lekkość formy i delikatność. Płyty rezonansowe posiadały wysokie sklepienia, wznoszące się od dość szerokiej wklęski. Takie formowanie sklepień dawało ciemną, aksamitną barwę dźwięku o stosunkowo niewielkiej dynamice, zbliżoną do brzmienia violi da gamba. Skrzypce Amatiego spełniały znakomicie funkcje instrumentu kameralnego.

W poszukiwaniu doskonałości

Na przełomie XVII i XVIII wieku kończy się okres gambowej estetyki dźwięku. Największy z mistrzów sztuki lutniczej, Antonio Stradivari (1644–1737), ustanawia nowy kanon konstrukcji skrzypiec. Odchodzi od wysoko sklepionych płyt rezonansowych, przez co uzyskuje jaśniejszy, pełniejszy dźwięk o większej skali dynamicznej. Oznacza to również odejście od instrumentu kameralnego. Warto dodać, że Stradivari ustanawia też wymiary altówki i wiolonczeli poprzez zmniejszenie ich menzur do wielkości funkcjonujących do dzisiaj, umożliwiając szersze włączenie do praktyki wykonawczej.

Geniusz Antonia Stradivariego polegał między innymi na tym, że budowane przez niego skrzypce odpowiadały wyzwaniom rodzącego się okresu wirtuozerii.

Czytaj dalej

 Również inni kremońscy lutnicy, tacy jak Giuseppe Guarneri „del Gesu” (1698–1744) i Carlo Bergonzi (1683–1747), starali się sprostać nowym oczekiwaniom skrzypków. Od połowy XVIII wieku koncepcja budowy skrzypiec ulegała stopniowej zmianie. Powstające liczne zespoły instrumentalne spowodowały wzrost zapotrzebowania na instrumenty smyczkowe. Lutnicy tworzący indywidualnie instrumenty nie byli w stanie sprostać zapotrzebowaniu społecznemu. Sytuację tę wykorzystały niemieckie warsztaty rzemieślnicze, które rozpoczęły wyrób skrzypiec i innych instrumentów strunowych w oparciu o wyspecjalizowany podział pracy. Podobne metody wyrobu instrumentów przejęli rzemieślnicy we Francji i Czechach. Powstające w tych warunkach instrumenty, wzorowane na uznanych modelach Amatiego, Stradivariego czy Stainera, nawiązujące w bardzo ogólny sposób do oryginałów, często sygnowane karteczką rozpoznawczą sugerującą autorstwo tych mistrzów, nie mają szczególnej wartości artystycznej. Ich najbardziej pożądaną cechą jest niska cena.

Działalność manufaktur lutniczych, a także później produkcja fabryczna, przyczyniły się do zahamowania rozwoju twórczości lutniczej, które trwało niemal do połowy XX wieku. Przełom XVIII i XIX wieku przyniósł nowe wyzwania w zakresie konstrukcji skrzypiec. Rozwijająca się technika gry skrzypcowej, w historii muzyki określana jako drugi okres wirtuozerii sprawiła, że dotychczas budowane instrumenty przestały spełniać oczekiwania solistów. Potrzebne były skrzypce o mocnym, nośnym brzmieniu, których głos byłby dobrze słyszalny w większych salach koncertowych, a także dające możliwość gry w wysokich pozycjach. Przedstawione problemy mogli rozwiązać tylko lutnicy znający akustyczne zasady ich funkcjonowania. Niestety nie znamy ich nazwisk, pochodzili jednak prawdopodobnie z północnych Włoch lub Francji. Celem zwiększenia wolumenu brzmienia zmieniono kąt nachylenia szyjki względem korpusu. Zabieg ten zwiększył siłę oddziaływania strun na płytę wierzchnią poprzez podstawek. Bardziej obciążona płyta wierzchnia została wzmocniona belką basową o większych rozmiarach. Polepszenie wygody gry w wysokich pozycjach uzyskano zwiększając długość drgającej struny poprzez wydłużenie szyjki o ok. 10 mm. Konieczne stało się też wydłużenie podstrunnicy. Zmianie uległ kształt podstawka, a także sposób zamocowania strunociągu. Wtedy dokonano również zmiany sposobu łączenia szyjki z korpusem.

Od początku XIX wieku lutnicy zaczęli budować skrzypce stosując nowe parametry. Skrzypce posiadające oryginalną konstrukcję z XVII i XVIII wieku określane są dziś jako skrzypce barokowe. Jednocześnie z budową nowych instrumentów lutnicy dokonywali przeróbek wcześniejszych instrumentów. W dzisiejszych czasach instrumenty posiadające oryginalne proporcje barokowe należą już do rzadkości. Nikt też nie zmienia już konstrukcji barokowej na współczesną choćby z tego względu, że istnieje duże zainteresowanie muzyką dawną, wykonywaną na oryginalnych instrumentach z epoki. Warto wiedzieć, że najbardziej cenione dziś instrumenty – takich mistrzów jak Antonio Stradivari czy Giuseppe Guarneri zwany del Gesù – budowane były tak, aby spełniać oczekiwania współczesnych im skrzypków i odbiorców muzyki. Inaczej mówiąc, budowane były do realizacji muzyki kameralnej.

Dziś możemy powiedzieć, że lutnicy kremońscy z kręgu Stradivariego okazali się wielkimi wizjonerami, bowiem po zmianie konstrukcji ich instrumenty znakomicie spełniają wymagania współczesnych skrzypków, a ich brzmienie jest często magnesem przyciągającym publiczność na koncerty skrzypcowe. Wiele instrumentów powstałych przed rokiem 1700, mimo zmiany ich budowy, najczęściej nie osiąga walorów brzmieniowych oczekiwanych obecnie od instrumentów koncertowych, ale mogą one nadal pełnić funkcję instrumentów kameralnych.

Współczesne lutnictwo

Ożywienie sztuki lutniczej następuje dopiero w XX wieku, a właściwie w jego II połowie. Pojawiają się monografie i zbiorowe opracowania dotyczące twórczości najwybitniejszych lutników, inicjowane są badania naukowe dotyczące problemów stylistycznych, warsztatowych i akustycznych.

Powstają twórcze organizacje lutnicze, międzynarodowe konkursy lutnicze, stanowiące płaszczyznę konfrontacji aktualnego stanu twórczości lutniczej na świecie, oraz szkoły lutnicze. Wszystko to sprawiło, że poziom lutnictwa zarówno w sferze warsztatowej, jak i brzmieniowej, osiągnął bardzo wysoki poziom. Coraz częściej wirtuozi wioliniści sięgają po współczesne instrumenty. W twórczości współczesnych lutników wyróżnić można kilka charakterystycznych trendów. Pierwszy z nich ukierunkowany jest na tworzenie instrumentów inspirowanych najbardziej nośnymi modelami mistrzów starowłoskich. Lutnik, korzystając z ogólnych założeń klasycznego modelu, wprowadza do instrumentu własne rozwiązania stylistyczne. Powstały w ten sposób instrument wprawdzie nawiązuje do klasycznego modelu, ale nosi w sobie wyraźne znamiona jego budowniczego. Następnym kierunkiem jest tworzenie instrumentów w oparciu o własne koncepcje stylistyczne przy zachowaniu klasycznej formy i kolorystyki instrumentu. Najczęściej punktem wyjścia do zaprojektowania instrumentu mogą tu być metody geometryczne. Innym trendem podejmowanym, acz nieśmiało, jest tworzenie instrumentów o kształtach ekscentrycznych, niesymetrycznych, o nieskrępowanej kolorystyce i fakturze. Zachowane tu muszą być jednak cechy idiomatyczne instrumentu, takie jak strój i możliwość smyczkowej techniki gry.

Bardzo modne stało się ostatnio wykonywanie kopii klasyków lutnictwa. Powstałe w ten sposób instrumenty do złudzenia przypominają oryginały, poczynając od doboru drewna, poprzez odwzorowanie konturu uwzględniającego jego asymetrię i ubytki, formowanie sklepień, po lakier z jego charakterystycznymi przetarciami i śladami zużycia. Kopiowane są zwykle instrumenty o wysokich walorach brzmieniowych i kopista powinien dołożyć wszelkich starań, aby uzyskać podobne efekty w tym zakresie. Dobrze wykonana kopia jest bardzo cenionym instrumentem. Często muzyk, który nie może sobie pozwolić na kupno drogiego, oryginalnego instrumentu dawnego mistrza, decyduje się na kupno wielokrotnie tańszej kopii. Nie należy jednak mylić robienia kopii z manierą wykańczania nowo budowanych instrumentów „na staro”. Instrumenty tak wykonane znajdują wprawdzie często uznanie wśród muzyków, nie można im bowiem odmówić swoistego uroku imitującego patynę czasu, należy jednak być bardzo ostrożnym przy ocenie, ponieważ często taki rodzaj wykończenia tuszować może niedomogi warsztatowe.

Dalszy rozwój sztuki lutniczej stać się może udziałem jedynie wybitnych osobowości twórczych, świadomych miejsca, w jakim się ten rozwój znajduje. Należy spodziewać się tendencji do odchodzenia od klasycznych wzorców w kierunku zdynamizowania formy, wzbogacania fakturalnego i poszerzenia gamy kolorystycznej. Wydaje się, że zmiany te następować będą w obrębie strategii „małych kroków”, choć niewykluczone są większe ruchy awangardowe. Upłynęło już niemal pięć wieków od narodzin skrzypiec. Dalszy kierunek rozwoju sztuki lutniczej pozostaje na razie niewiadomą, należy tylko mieć nadzieję, że skrzypce nadal, jak to czynią od stuleci, będą zadziwiały harmonią swoich kształtów i cudownym brzmieniem, potrafiącym oddać nieskończoną gamę nastrojów, uczuć i wzruszeń.

 

Galeria

Polecane artykuły

Warsztaty z Laureatem – Keiko Urushihara

Reportaż zrealizowany w czasie pobytu w lipcu 2015 roku w Poznaniu Keiko Urushihara — zwyciężczyni VIII Międzynarodowego Konkursu Skrzypcowego im. H. Wieniawskiego, by podzielić się swoją wiedzą i doświadczeniem z młodymi muzykami.

czytaj dalej

Renowacja grobu Józefa Wieniawskiego

Józef Wieniawski – polski kompozytor, nauczyciel, wirtuoz – mieszkał, a w 1912 roku zmarł w Brukseli i tam został pochowany. Brat wybitnego, XIX-wiecznego skrzypka — Henryka Wieniawskiego. Do dziś, na Cmentarzu Ixelles, znajduje się Jego nagrobek, który w 2016 roku został poddany renowacji, między innymi dzięki staraniom Towarzystwa Muzycznego im. H. Wieniawskiego w Poznaniu.

czytaj dalej

Skrzypce – instrument wielowymiarowy

Skrzypce - instrument wielowymiarowy Wielu znawców, z wielu dziedzin związanych z muzyką i nie tylko z nią, mówiło już, że skrzypce to specjalny, spośród innych, instrument muzyczny.Jest tak nie tylko dlatego, że mają one ton podobny do głosu człowieka. Mają też...

czytaj dalej

Refleksje o obrazie “Dziewica Orleańska” Jana Matejki

Dziewica Orleańska Jana Matejki – największy przestrzennie i najważniejszy dla Mistrza obraz historyczny. Matejko zaczął malować swój cykl, wielkich obrazów historycznych, by zrealizować pewien program ideowy - program bardziej z dziedziny „ducha”, aniżeli z dziedziny...

czytaj dalej

Sztuka skrzypcowa Karola Lipińskiego

Fascynującym zagadnieniem dla dzisiejszego wykonawcy jest próba odpowiedzi na nurtujące go pytanie: jak grali dawni mistrzowie? O ileż łatwiejsza jest ocena gry wirtuozów początku XX stulecia, którzy mogli swój kunszt muzyczny zarejestrować na wchodzących wówczas do użycia płytach woskowych.

czytaj dalej